Seksualizacja dzieci

Seksualizacja dzieci

Beata Trochanowska

Pojęcie i przyczyny seksualizacji

Pod pojęciem seksualizacji możemy rozumieć nadawanie aspektowi seksualnemu lub treściom seksualnym większego znaczenia lub uwagi niż jest to konieczne lub odpowiednie w danej sytuacji. Ogólnie mówiąc, to nadmierne koncentrowanie uwagi na seksualności człowieka i patrzenie na ludzi — oraz na samego siebie — przez pryzmat tego aspektu. Podstawowym kryterium oceny staje się wówczas „bycie sexy”.

Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA) z seksualizacją mamy do czynienia, gdy [1]:

• wartość osoby wynika wyłącznie z jej atrakcyjności seksualnej lub zachowań seksualnych, wyłączając inne cechy;
• osoba jest oceniana według standardu, który równa atrakcyjność fizyczną (w wąskim znaczeniu) z byciem „sexy”;
• osoba jest seksualnie uprzedmiotowiana, tzn. traktowana jako przedmiot do wykorzystywania seksualnego przez innych, zamiast być postrzegana jako osoba zdolna do niezależnych działań i podejmowania decyzji;
• seksualność jest narzucana danej osobie w nieodpowiedni sposób.

Należy zwrócić uwagę, że powyższe czynniki nie muszą występować łącznie — wystarczy, że pojawi się jeden z nich. Dodatkowo w przypadku dzieci i młodzieży seksualizacja najczęściej pojawia się za pośrednictwem czwartego czynnika, tzn. jest bardziej narzucana dzieciom niż przez nie wybierana. Następuje to poprzez przenoszenie do „świata” nieletnich norm, zachowań, sposobu ubierania się czy potrzeb właściwych światu osób dorosłych. Powoduje to zacieranie granicy między dziecięcym a dorosłym etapem życia.

Można wyszczególnić trzy obszary seksualizacji dzieci i młodzieży [2]:

1. Interpersonalny — zachęcanie dzieci przez osoby pełnoletnie (w tym rodzinę, rówieśników) do bycia atrakcyjnym seksualnie, np. podczas udziału w konkursach piękności dla dzieci, w kontaktach z płcią przeciwną. Może to się przejawiać w traktowaniu i przedstawianiu głównie dziewczyn oraz chłopców jako obiektów seksualnych.
2. Samoseksualizacja — myślenie dziecka o sobie w kategoriach obiektu seksualnego na podstawie akceptacji przez innych wybranego przez siebie zseksualizowanego wyglądu i zachowania.
3. Społeczny — treści i wartości przekazywane w mediach, w szkole, kulturze, zabawkach, modzie dziecięcej. Dzięki powszechności treści o charakterze seksualnym stają się one czymś akceptowalnym i „normalnym”, zwłaszcza w przestrzeni publicznej. Jako przykład społecznego obszaru seksualizacji mogą posłużyć wydarzenia masowe, na które przychodzi wiele osób niepełnoletnich i gdzie narażone są na kontakt z treściami przeznaczonymi dla dorosłych (np. roznegliżowane osoby czy prezentowanie specyficznych praktyk i preferencji seksualnych). Podczas takich wydarzeń młodych ludzi bywa zachęca się do wczesnego eksperymentowania z seksualnością czy do podejmowania decyzji przekraczających ich dojrzałość.

Przyczyn seksualizacji dzieci i młodzieży należy szukać w przemianach kulturowo-społecznych ostatnich dekad oraz w postępie technologicznym (Internet, media społecznościowe). Zmieniło się postrzeganie potrzeb dzieci i młodzieży oraz ich funkcjonowania w społeczeństwie. Rzeczy dawniej przypisane dorosłym przeniknęły do sfery dziecięcej i nastoletniej. Granice między etapami rozwoju zacierają się, ponieważ już od najmłodszych lat w przestrzeni publicznej stajemy się odbiorcami treści skierowanych do dorosłych. W kulturze tematy tabu (erotyka, pornografia) są oswajane bez względu na wiek i rozwój intelektualny odbiorców.

Źródła seksualizacji

W dzisiejszych czasach firmy oferują dziecięce wersje „dorosłych” produktów, dotąd przeznaczonych raczej dla pełnoletnich klientów (perfumy, biżuteria, ubrania). Często dzieci, dysponując własnymi środkami, stają się bezpośrednimi nabywcami dóbr i usług. Pomaga w tym marketing — tworząc atrakcyjne kampanie celowane w określoną grupę wiekową, zachęca nieletnich do kupowania. Umieszczenie dziecka w nowej roli konsumenta sprzyja traktowaniu go w kategorii obiektu seksualnego. Dzieci są zarówno konsumentami, jak i odbiorcami mediów. Za ich wybory odpowiadają reklamy zarówno produktów skierowanych bezpośrednio do najmłodszych, jak i tych przeznaczonych dla starszych — bo dzieci mają dziś do nich łatwy dostęp. Według GfK (2015) miesięczna siła nabywcza dzieci w Polsce wynosi ok. 348 mln zł [3]. Korporacje, stawiając własny interes ponad dobrem dzieci, sięgają po treści sprzyjające seksualizacji najmłodszych. W raporcie APA (2013) wskazano następujące źródła seksualizacji [4]:

• telewizja (filmy i reklamy),
• muzyka (w tym teledyski, teksty piosenek),
• Internet i gry komputerowe,
• czasopisma,
• reklamy,
• ubrania i kosmetyki.

Poniżej omówiono wybrane źródła bardziej szczegółowo.

Czasopisma

Czasopisma dla osób w wieku szkolnym na początku XXI w. stały się źródłem wiedzy o seksualności, wyglądzie i relacjach z płcią przeciwną. W popularnych wśród nastolatków tytułach (np. „Bravo”, „Bravo Girl”) często pojawiały się treści związane z seksualnością. Można było znaleźć porady dotyczące ubierania się — zachęcano dziewczęta do noszenia ubrań atrakcyjnych dla chłopców (głębokie dekolty, minisukienki). W działach typu „Co ich kręci” nastolatki poznawały „męską perspektywę” i to, co podoba się chłopakom; chwalono bierność dziewcząt i eksponowanie urody, marginalizując inne cechy (np. inteligencję). Z analiz Pauliny Trojanowskiej wynika, że silnie podkreślano „bycie sexy” jako najważniejszą wartość, na której powinny skupić się nastolatki, aby przyciągnąć uwagę chłopców, podczas gdy chłopców przedstawiano przez pryzmat sukcesów i zainteresowań [5].

Istotny był też dział „trudnych pytań”, w którym nastolatki uzyskiwały odpowiedzi na tematy tabu (np. „czy po całowaniu można zajść w ciążę?”, „czy jestem lesbijką?”) [6]. Pojawiały się treści o „pierwszym razie”, antykoncepcji i masturbacji (prezentowanej jako zjawisko zdrowe). W gazetach nie brakowało również zdjęć o charakterze erotycznym.

Muzyka

Popularni artyści często epatują seksualnością w teledyskach, na koncertach i w tekstach piosenek, a jednocześnie są idolami 12–17-latków. Młodzi fani kopiują kontrowersyjny wygląd i zachowania idoli, a branże komercyjne sprzedają produkty „pod” te wzorce (ubrania, makijaż, fryzury). Wizerunek młodych artystek bywa nadmiernie seksualizowany — poprzez ubiór, ekspresję twarzy, eksponowanie części ciała. Analiza 147 teledysków pokazała, że artystki częściej odsłaniały ciało niż mężczyźni i odgrywały role dekoracyjne [8]. Odbiorcami tych treści są także osoby niepełnoletnie.

Moda i reklama

Branża modowa często stosuje przekaz przekraczający granice stosowności względem dzieci. Modelki promujące ubrania dla najmłodszych bywają stylizowane na dorosłe kobiety, w mocnym makijażu i pozach nieadekwatnych dla wieku. Przykłady:

• Kampania Calvin Klein wycofana z brytyjskich sklepów po zarzutach seksualizacji — 18-letnia modelka stylizowana na 12-latkę w dwuznacznej pozie [9].
• 10-letnia Thylane Blondeau w pełnym makijażu na okładce „Vogue” — zdjęcia wywołały oburzenie i debatę o ograniczeniach w mediach [10].
• W Polsce kontrowersje wzbudziła reklama rajstop Ballerina z ośmiolatkami stylizowanymi na „wampy”; po skargach KER uznała kampanię za sprzeczną z normami obyczajowymi [11][12].
• Outdoorowa kampania Answear z nagą modelką „w plecaku” została uznana przez KER za nieobyczajną i potencjalnie zagrażającą rozwojowi dzieci i młodzieży [13].

Co ważne, badania pokazują, że seksualizowanie reklam nie przekłada się na lepszą sprzedaż [14]. W analizie opakowań rajstop dla dzieci zseksualizowane zdjęcia wręcz zniechęcały do zakupu.

Media i kultura

Nieletni to dziś istotna grupa odbiorców mass mediów. Mają niemal nieograniczony dostęp do treści nieodpowiednich dla ich etapu rozwoju, w tym pornograficznych. Badania (2010–2012) pokazały bardzo wysoką ekspozycję dzieci na telewizję i media cyfrowe; media są dla nastolatków naturalnym elementem codzienności, a bohaterowie mediów stają się modelami do naśladowania [15].

W Polsce — podobnie jak na Zachodzie — coraz swobodniej pokazuje się sceny o charakterze seksualnym. Treści erotyczne/pornograficzne są łatwo dostępne (platformy streamingowe, VOD). Przykłady debat:

• Film Cuties (2020) o 11-latkach w grupie tanecznej wywołał protesty i oskarżenia o seksualizację dzieci.
• Serial Euphoria (HBO) porusza tematy seksu, uzależnień, przemocy; jest popularny także wśród nieletnich mimo kategorii wiekowej 18+. Krytycy wskazywali na gloryfikowanie destrukcyjnych zachowań [16][17]. Estetyka serialu stała się trendem w modzie młodzieżowej.
• Sex Education (Netflix) celuje w nastolatków, porusza tabuizowane tematy, prezentuje liczne sceny nagości/seksu (w tym homoseksualnego) oraz aborcję — ukazaną jako „zabieg bez konsekwencji”; część mediów oceniła tę prezentację pozytywnie [18].

Social media i Internet

Kolejnymi kanałami ekspozycji są serwisy społecznościowe (Facebook, TikTok, X/Twitter, Instagram). Działają tam „seksedukatorzy” i portale popularyzujące m.in. poliamorię czy „otwarte związki”. Małżeństwo i rodzicielstwo bywa przedstawiane negatywnie, a hedonizm — promowany. Nastolatki trafiają na takie materiały również nieintencjonalnie (treści sponsorowane).

Problem pornografii

W sieci każdy ma de facto dostęp do pornografii. Ostrzeżenia „18+” nie wiążą się zwykle z realną weryfikacją wieku. Wczesna ekspozycja niesie konsekwencje: badania powiązały konsumpcję pornografii z większym ryzykiem agresji w sytuacjach intymnych, spadkiem wyników szkolnych oraz wcześniejszym podejmowaniem ryzykownych zachowań [19]. Niektóre państwa ograniczają dostęp nieletnich do pornografii (weryfikacja wieku, blokady domen) — przykłady z Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii [20]. W Polsce proponowano podobne rozwiązania (m.in. mechanizmy filtrowania przy dostawcach Internetu z możliwością rezygnacji przez dorosłych) [21]. Zwraca się uwagę, że średni wiek pierwszego kontaktu dziecka z pornografią w Polsce to ok. 10 lat, a opisywano przypadki uzależnień już u 7-latków [21].

Edukacja seksualna a seksualizacja

Część autorów wiąże problem seksualizacji z treściami tzw. „kompleksowej edukacji seksualnej” promowanej w dokumentach WHO, które akcentują seksualność jako źródło przyjemności i satysfakcji [22][23][24]. Krytycy wskazują, że w krajach, gdzie dominuje ten model, obserwuje się wyższe wskaźniki chorób przenoszonych drogą płciową, przestępstw seksualnych i aborcji (w ujęciach raportowych) [25].

W Polsce funkcjonuje edukacja w ramach przedmiotu „Wychowanie do życia w rodzinie” (WDŻ), która — w ujęciu autorów — kładzie nacisk na odpowiedzialność, szacunek, ochronę intymności i przedstawia wiedzę biologiczną (układ rozrodczy, ciąża, choroby przenoszone drogą płciową). W statystykach porównawczych wskazuje się m.in. wyższy przeciętny wiek inicjacji seksualnej w Polsce (ok. 18 lat) i niższe wskaźniki przestępstw seksualnych w porównaniu z niektórymi krajami skandynawskimi [25].

Pojawiają się jednak inicjatywy wprowadzania do szkół programów zgodnych ze standardami WHO (np. lokalne polityki edukacyjne) [26], a także działania organizacji pozarządowych prowadzących zajęcia i publikujących materiały edukacyjne (np. Grupa Edukatorów Seksualnych Ponton) [27][28][29]. Zajęciom tym sprzeciwiają się niektórzy rodzice, powołując się na konstytucyjne prawo do wychowania dzieci zgodnie z przekonaniami; zdarzały się spory sądowe oraz skargi dotyczące sposobu wprowadzania zajęć w szkołach [30][31].

Podsumowanie

Seksualizacja negatywnie wpływa na dzieci i młodzież. Zaburza relacje międzyludzkie i może sprzyjać problemom psychicznym (depresja, zaburzenia odżywiania, zaniżona samoocena). Widać rosnące zapotrzebowanie (zwłaszcza wśród młodych kobiet) na inwazyjne zabiegi estetyczne, co bywa konsekwencją braku akceptacji siebie kształtowanego już w dzieciństwie. Seksualizacja sprzyja uprzedmiotowieniu — idealny wygląd i seksualność stają się podstawowym kryterium budowania relacji, kosztem szacunku i godności. Dzieci w okresie dojrzewania są też bardziej narażone na wykorzystanie seksualne, nieplanowane ciąże i choroby przenoszone drogą płciową. Zjawisko to uznaje się za problem niezależny od sporów światopoglądowych — różnice dotyczą raczej wskazywanych źródeł i metod przeciwdziałania.

Aby ograniczać seksualizację, należy zapewnić rodzicom realną informację i wpływ na treści, do których mają dostęp ich dzieci — w szkole i w Internecie — co umożliwia także polskie prawo.

Bibliografia

[1] Report of the APA Task Force on the Sexualization of Girls, American Psychological Association, Task Force on the Sexualization of Girls, 2007.
[2] Weronika Grzelak, Zjawisko seksualizacji dzieci i młodzieży: link
[3] GfK, Miesięczna siła nabywcza dzieci w Polsce wynosi niemal 348 mln zł: link
[4] Report of the APA Task Force on the Sexualization of Girls, 2007.
[5] Paulina Trojanowska, Seksualizacja dzieci i młodzieży — przyczyny, przejawy, konsekwencje i propozycje przeciwdziałania, 2014.
[6] Daniel Arciszewski, Czego nauczyłem się o seksie z „Bravo” – „trudne pytania” tłumaczyły seks lepiej niż szkoła: link
[7] Adrian Rybak, Studniówki 2023 – najlepsze piosenki na imprezę dla maturzystów: link; Jakiej muzyki słuchają polscy nastolatkowie? Badanie NCK: link
[8] Sexualisation in music: liberation or objectification? link
[9] Reklama Calvina Kleina zniknęła z brytyjskich sklepów… link
[10] 10-Year-Old's Photospread In French Vogue Causes Controversy: link
[11] Kilkulatki jako „wampy” w reklamach rajstop Ballerina… link
[12] Emilia Stasiak, Wyzywające seksualnie ośmiolatki w reklamie bielizny. Przekroczono granice? link
[13] KER: reklama outdoorowa Answear z modelką ubraną tylko w plecak… link
[14] Aleksandra Jaśkielska, Renata Maksymiuk, Skuteczność działań marketingowych wykorzystujących seksualizację wizerunku dziewczynek w promowaniu produktów dla dzieci, 2017.
[15] Paulina Trojanowska, Seksualizacja dzieci i młodzieży — przyczyny, przejawy, konsekwencje i propozycje przeciwdziałania, 2014.
[16] How Would You Dress for Euphoria High? link
[17] „Euforia” gloryfikuje seks, przemoc i narkotyki? link
[18] Brittney McNamara, Netflix’s Sex Education Portrays Abortion Accurately: link
[19] Skutecznie chrońmy dzieci przed pornografią: link
[20] Ibidem.
[21] To jest możliwe! Zablokowali dostęp do pornografii: link
[22] WHO Europe & BZgA, Standardy edukacji seksualnej w Europie — podstawowe zalecenia dla decydentów oraz specjalistów.
[23] Ibidem.
[24] Ibidem.
[25] Negatywne konsekwencje permisywnej edukacji seksualnej — raport Ordo Iuris: link
[26] *Deklaracja. Warszawska Polityka Miejska na rzecz społeczności LGBT+