Szkoła marzeń pokolenia Z – o problemach i potrzebach polskich uczniów

Szkoła marzeń pokolenia Z – o problemach i potrzebach polskich uczniów

Aleksandra Horoszko

1. Wstęp

W ostatnim czasie w przestrzeni publicznej i mediach coraz częściej słyszy się sformułowanie „Pokolenie Z”. Jednak co tak naprawdę kryje się za tym pojęciem? Posługując się definicją ukutą przez amerykańskiego pisarza i dziennikarza Bruce’a Horovitza jest to generacja ludzi młodych urodzonych po roku 1995 [^1]. Co ciekawe, populacja pełnoletnich „zetek” w Polsce wynosi około 4,66 miliona osób, co równe jest 14,9 proc. wszystkich dorosłych [^2]. Tym samym z roku na rok Generacja Z zwiększa swój udział w społeczeństwie, a jej wpływ na otaczający świat jest coraz bardziej widoczny i istotny.

Przedstawiciele tego pokolenia są świadkami dynamicznych zmian społecznych. Urodzili się w wolnej Polsce, a część z nich również w granicach NATO czy Unii Europejskiej. Wychowywali się w czasach rewolucji cyfrowej i obyczajowej oraz doświadczyli izolacji społecznej wywołanej pandemią COVID‑19. Ponadto stanowią pierwsze pokolenie, które miało powszechny dostęp do urządzeń mobilnych i mediów społecznościowych, co niezaprzeczalnie wpłynęło na ich kondycję psychofizyczną. Młodych ludzi charakteryzuje także rozwinięta świadomość społeczna wynikająca ze stałego dostępu do informacji. Z perspektywy teorii pokoleń Karla Mannheima Generacja Z odpowiedziała na wyzwania czasów poprzez zaangażowanie w życie społeczne i polityczne. Przejawia się to w udziale w organizacjach młodzieżowych, ruchach społecznych i młodzieżówkach, których celem jest zwrócenie uwagi na problemy uznawane przez nich za istotne. Młodzi uczestniczą w manifestacjach, działają w młodzieżowych organach doradczych i tworzą kampanie w mediach społecznościowych.

Innym przykładem jest galopująca rewolucja technologiczna, w której „zetki” występują jako siła napędowa innowacji cyfrowych. Ich oczekiwania i potrzeby kształtują rozwój aplikacji, platform społecznościowych i urządzeń mobilnych. Ponadto pokolenie Z ma ogromny wpływ na rynek konsumencki – ich wybory zakupowe i preferencje kształtują ofertę firm, które starają się dostosować do ich oczekiwań i wartości.

Wszystko to sprowadza się do truizmu, że pokolenie Z staje się coraz bardziej istotnym graczem, którego głos powinien zostać wysłuchany. Dla przedstawicieli wcześniejszych pokoleń prowadzenie dialogu z „zetkami” wciąż stanowi wyzwanie, co potwierdza choćby obraz polskiej polityki, gdzie młodzież często nie jest dopuszczana do głosu i nie posiada silnej reprezentacji w ośrodkach władzy. Zatem wyłania się zasadnicze pytanie – co zrobić, aby porozumieć się z pokoleniem Z? Arystoteles w „Metafizyce” zauważa, że aby zrozumieć jakieś zjawisko w pełni, należy poznać jego przyczyny i motywacje. Analogicznie, aby prowadzić dialog z młodym pokoleniem, trzeba dowiedzieć się, z jakimi problemami mierzy się ono na co dzień. W poniższej analizie przedstawiono najważniejsze postulaty młodzieży, zebrane podczas ogólnopolskiego badania fokusowego.

2. Ogólnopolskie konsultacje

Próby identyfikacji problemów młodzieży podjęła się Rada Dzieci i Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej działająca przy Ministerstwie Edukacji i Nauki. W ubiegłym roku Rada zorganizowała ogólnopolskie konsultacje, które odbyły się w okresie od 26 września do 30 listopada 2022 roku. Spotkania zorganizowano w każdym województwie, a łącznie udział wzięło ponad 2,5 tysiąca młodych ludzi. Uczestnikami konsultacji byli uczniowie wszystkich typów szkół ponadpodstawowych z dużych miast, mniejszych ośrodków oraz wsi. Celem spotkań było zbadanie opinii młodzieży na temat problemów, z którymi mierzą się na co dzień, oraz zebranie pomysłów na ich rozwiązanie.

Konsultacje składały się z panelu dyskusyjnego, w którym decydenci i młodzi działacze społeczni rozmawiali na temat szkoły XXI wieku, oraz z moderowanej dyskusji z udziałem uczniów. Młodzi chętnie zabierali głos, dzieląc się swoimi doświadczeniami i propozycjami. Wśród najczęściej poruszanych kwestii znalazły się: problemy systemu edukacji, zdrowie psychiczne i fizyczne, cyberbezpieczeństwo, ekologia oraz sport. Rada Dzieci i Młodzieży spisała wszystkie propozycje i opracowała rekomendacje, które znalazły się w raporcie końcowym opublikowanym we wrześniu 2023 roku. Jako ówczesna przewodnicząca Rady uczestniczyłam w konsultacjach i współtworzyłam wspomnianą publikację; w tej analizie odnoszę się zarówno do treści raportu, jak i własnych obserwacji.

3. Problemy poruszone przez uczestników konsultacji

A) Edukacja

Ponieważ w konsultacjach uczestniczyli głównie uczniowie szkół średnich, dominującym zagadnieniem była edukacja i funkcjonowanie szkoły. Zgodnie z raportem końcowym podczas dyskusji wielokrotnie zwracano uwagę na potrzebę uaktualnienia zagadnień zawartych w podstawie programowej [^3]. Zmiany te miałyby odzwierciedlać problemy, z którymi młodzi mierzą się na co dzień. Świat szybko się zmienia – postęp technologiczny, rozwój mediów społecznościowych czy izolacja społeczna podczas pandemii COVID‑19 wpłynęły na zakres kompetencji, które powinni zdobywać uczniowie. Program nauczania powinien odpowiadać na aktualne wyzwania Pokolenia Z i przygotowywać młodzież do samodzielnego życia.

Wśród zmian zaproponowanych przez Radę znalazło się m.in. dostosowywanie treści lekcji informatyki do najnowszych osiągnięć tak, aby uczniowie rozumieli aktualny stan wiedzy. Chodzi o wykorzystanie nowych technologii, aplikacji czy programów, które mogą ułatwić zdobywanie wiedzy. Przykładem są moduły językowe takie jak Chat GPT, które raz na zawsze odmieniły oblicze edukacji. Z jednej strony narzędzie to ułatwia wyszukiwanie informacji i generowanie tekstu, pozwalając uczniom poszerzać wiedzę i uczyć się syntezy informacji. Z drugiej strony Chaty GPT mogą prowadzić do oszustw i plagiatów – nauczyciele alarmują, że młodzież zleca sztucznej inteligencji odrabianie prac domowych. Pojawia się więc pytanie: czy prace odtwórcze, polegające na przepisywaniu informacji z internetu, mają jeszcze sens? A może zadania domowe powinny mieć formę projektową, zachęcającą uczniów do samodzielnego i krytycznego myślenia? W najbliższym czasie takie pytania mogą przynieść istotne zmiany w edukacji.

Innym czynnikiem przemawiającym za modyfikacją podstawy programowej jest rosnące zagrożenie w cyberprzestrzeni, takie jak kradzież danych osobowych czy oszustwa finansowe. Większość uczniów ma swobodny dostęp do internetu i urządzeń mobilnych, a część dysponuje rachunkami bankowymi. Potrzebna jest więc edukacja na temat bezpieczeństwa w sieci. Kolejnym zagadnieniem jest wprowadzenie do szkół elementów edukacji emocjonalnej i kształtowanie umiejętności radzenia sobie ze stresem [^4]. Współczesna młodzież zmaga się z wieloma problemami psychicznymi; przyczyniają się do tego m.in. izolacja podczas pandemii, przebodźcowanie czy wszechobecna technologia. Badania HBSC („Health Behaviour in School‑aged Children”) pokazują, że młodzież w Polsce coraz częściej doświadcza stresu szkolnego. Raport Spotlight on Adolescent Health and Well‑being z 2020 roku, oparty na badaniach 227 441 uczniów z 45 krajów Ameryki Północnej i Europy [^5], wskazuje, że polscy piętnastolatkowie zajmują drugie miejsce na świecie pod względem odczuwania zdenerwowania częściej niż raz w tygodniu, a trzynastolatkowie obu płci – czwarte [^6].

Wśród czynników zwiększających podatność młodzieży na stres jest presja społeczna. W dobie mediów społecznościowych obraz życia bywa wyidealizowany, co może wywoływać presję spełniania nierealistycznych standardów sukcesu i szczęścia. Taki stan prowadzi do poczucia niepewności, braku pewności siebie i zwiększonego stresu. Dlatego w programie nauczania powinny znaleźć się elementy profilaktyki i psychoedukacji – zagadnienia radzenia sobie ze stresem, empatii, komunikacji interpersonalnej czy budowania relacji. Nauczanie powinno również uczyć rozpoznawania i zarządzania własnymi emocjami oraz zrozumienia uczuć innych.

Pokolenie Z zwraca uwagę nie tylko na zmiany programowe. W propozycjach zgłaszanych podczas konsultacji pojawiły się również postulaty dotyczące sposobu nauczania. Współczesna edukacja powinna kłaść większy nacisk na aktywne zaangażowanie uczniów oraz rozwój umiejętności krytycznego myślenia, analizy i twórczego rozwiązywania problemów [^7]. Rada Dzieci i Młodzieży zaproponowała, aby nauczyciele mieli przestrzeń do swobodnej dyskusji i debaty z uczniami, co pozwoli na wymianę opinii i wpłynie pozytywnie na proces nauczania [^8].

B) Zwiększenie zaangażowania społecznego młodych

Charakteryzując pokolenie Z, warto podkreślić jego silną potrzebę uczestnictwa w przemianach społecznych. Młodzi chcą mieć wpływ na politykę, prawo i chcą, aby ich głos był słyszalny w debacie publicznej. Nie inaczej jest w szkole, gdzie mogą stawiać pierwsze kroki w działalności społecznej, np. poprzez samorząd uczniowski czy wolontariat. Raport z konsultacji wskazuje jednak, że entuzjazm młodych często napotyka na opór szkoły. Uczniowie deklarują, że aktywność pozalekcyjna spotyka się z negatywnym odbiorem nauczycieli lub jest systemowo marginalizowana. Przykładem jest działalność w samorządzie szkolnym lub młodzieżowych radach, która zdaniem uczestników bywa niedoceniana i pozbawiona wsparcia ze strony pedagogów [^9].

Trudno wskazać jednoznaczne źródło tego problemu. Być może wynika on z historycznego obrazu szkoły, w której uczniowie chodzą w mundurkach, zwracają się do nauczycieli per „profesor” i nie ma miejsca na działalność niezwiązaną z nauką. Możliwe też, że placówki oświatowe koncentrują się na wynikach egzaminów i pozycjach w rankingach, gdzie liczą się przede wszystkim oceny. Szkoły aspirujące do miana „elitarnych” nieraz wywołują presję i rywalizację między rówieśnikami. Skutki tych praktyk stają się coraz głośniej dyskutowane – mówią o nich młodzi artyści, którzy buntują się przeciw systemowi i krytykują szkolnictwo. Widać to także w rosnącej liczbie uczniów korzystających z edukacji domowej (homeschoolingu). Według raportu Fundacji Edukacji Domowej „Nowa jakość czy patologia? Edukacja domowa w Polsce” opartego na statystykach MEiN, w 2021 roku w edukacji domowej było 19 947 uczniów, a dane z 2023 roku mówią już o 42 329 uczniach [^10]. To duży wzrost, do którego przyczyniła się pandemia, ale także popularyzacja tego modelu przez influencerów, chwalących homeschooling za możliwość rozwoju osobistego i realizacji pasji.

Jakie działania mogłyby podjąć polskie szkoły, aby zachęcić uczniów do nauki stacjonarnej? Ponownie warto odwołać się do rekomendacji Rady Dzieci i Młodzieży, która wskazuje na potrzebę stworzenia bezpiecznej i otwartej przestrzeni, w której uczniowie czuliby się swobodnie i chętnie wyrażali swoje pomysły [^11]. Pomocny w tym byłby samorząd uczniowski, który zgodnie z prawem oświatowym stanowi reprezentację głosu młodzieży. Raport z konsultacji dowodzi, że pokolenie Z chce uczestniczyć w procesie podejmowania decyzji dotyczących szkoły – czy to w radach szkoły, komitetach uczniowskich czy innych formach reprezentacji. Dlatego tak ważne jest wsparcie ze strony dyrekcji i nauczycieli, które pozwoli młodym zdobyć doświadczenie i realizować własne inicjatywy.

Częstym zarzutem ze strony młodych jest przekonanie, że wiedza zdobywana w szkole jest anachroniczna i niepotrzebna [^12]. Jeśli spojrzymy na wymagania współczesnego świata, w którym pracodawcy potrzebują ludzi kreatywnych, przebojowych i doświadczonych, łatwo zauważyć, że tych cech nie nabywa się w tradycyjnej szkole. Młodzież musi samodzielnie poszukiwać możliwości rozwoju. Dlatego szkoła powinna przejść swoisty „lifting”, aby przekazywana wiedza odpowiadała aktualnym potrzebom. Działalność społeczna jest doskonałą okazją do kształtowania pożądanych kompetencji – umiejętności samodzielnej pracy, autoprezentacji, budowania argumentacji czy współpracy. To silny argument za podjęciem działań na rzecz zwiększenia aktywizacji młodzieży.

Przykładem dobrych praktyk są Stany Zjednoczone i Kanada, gdzie szkoły współpracują z lokalnymi organizacjami pozarządowymi, oferującymi programy i projekty skierowane do młodzieży. Uczniowie mogą angażować się w wolontariat, akcje charytatywne czy projekty ekologiczne. Podobne rozwiązania powinny być popularyzowane w Polsce, aby jak najwięcej młodych ludzi miało okazję rozwinąć swoje umiejętności i czerpać inspiracje.

C) Media społecznościowe i internet

Pokolenie Z dorastało w czasach nieograniczonego dostępu do internetu i mediów społecznościowych. Taki dostęp ma oczywiste zalety, ale wiąże się też z poważnymi wyzwaniami. Aby poznać opinię młodzieży na temat technologii, Rada Dzieci i Młodzieży przeprowadziła jesienią 2022 roku badanie dotyczące wykorzystania technologii w edukacji. Anonimowa ankieta przeprowadzona w każdym województwie przyniosła 1 587 odpowiedzi. Uczestnikami byli uczniowie szkół ponadpodstawowych z całej Polski. Odpowiedzi stały się podstawą do dyskusji podczas konsultacji, a wyniki opublikowano w lutym 2023 roku wraz z rekomendacjami dla Ministra Edukacji i Nauki [^13].

Wśród poruszonych tematów szczególne miejsce zajął problem hejtu. Wyniki ankiety pokazały, że aż 37 proc. respondentów przyznało, że zdecydowanie doświadczyło przemocy w internecie, a kolejne 24 proc. odpowiedziało „raczej tak”. W raporcie zauważono, że najczęściej wskazywanymi formami hejtu były anonimowe wpisy na szkolnych forach typu spotted, komentarze w mediach społecznościowych i wiadomości w popularnych komunikatorach [^14]. Problemy związane z przemocą w cyberprzestrzeni są stosunkowo nowe dla społeczeństwa i wymagają zdecydowanej reakcji. Niezbędne jest podniesienie świadomości społecznej na temat konsekwencji hejtu i budowanie kultury szacunku w sieci.

Innym aspektem szerokiego dostępu do technologii jest narastające uzależnienie od urządzeń mobilnych. Badanie Rady pokazało, że blisko jedna czwarta uczniów szkół ponadpodstawowych spędza średnio od czterech do sześciu godzin dziennie na korzystaniu z telefonu [^15]. Trudno uznać te liczby za optymistyczne. Młodzież często używa smartfonów nie tylko w celach edukacyjnych lub w kontakcie z rodzicami, ale głównie dla rozrywki. Autorzy raportu ostrzegają, że uzależnienie od telefonów może prowadzić do zaburzeń emocjonalnych, takich jak depresja, lęk czy agresja. Uzależnione dzieci i młodzież mogą mieć trudności w radzeniu sobie z emocjami, co z kolei przekłada się na kondycję psychiczną i izolację społeczną. Skutkami uzależnienia są też trudności w nauce – problemy z koncentracją i uwagą – a w ekstremalnych przypadkach nawet konflikty z prawem [^16].

D) Zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży jest obszarem wymagającym szczególnej uwagi. Według danych UNICEF aż jedno na siedmioro dzieci na świecie cierpi na zaburzenia psychiczne. W Polsce sytuacja również nie jest optymistyczna – raporty organizacji pozarządowych i dane Ministerstwa Zdrowia pokazują rosnącą liczbę dzieci i młodzieży zmagających się z depresją, lękami, zaburzeniami odżywiania czy uzależnieniami. Rada Dzieci i Młodzieży w latach 2021–2023 zorganizowała serię spotkań z młodymi ludźmi i ekspertami, aby poznać problemy dotyczące kondycji psychicznej Pokolenia Z. Efektem jest raport z 2023 roku wraz z rekomendacjami dotyczącymi profilaktyki [^17].

Podczas konsultacji uczestnicy często poruszali problem stygmatyzacji osób korzystających z pomocy psychologicznej. Dla młodego człowieka ważna jest opinia rówieśników, a niestety w społeczeństwie wciąż funkcjonuje wiele mitów i stereotypów na temat zdrowia psychicznego. To powoduje trudności w diagnozowaniu i leczeniu zaburzeń u dzieci i młodzieży, a także prowadzi do stygmatyzacji i dyskryminacji. Osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne mogą odczuwać wstyd i ukrywać problemy z obawy przed brakiem akceptacji. Jeżeli rodzice, opiekunowie lub nauczyciele nie mają wystarczającej wiedzy, mogą nie zauważyć objawów i nie wiedzieć, jak pomóc. Brak świadomości społecznej zwiększa ryzyko chorób psychicznych, ponieważ problemy te nie są rozpoznawane i leczone na wczesnym etapie. W przypadku zaburzeń takich jak depresja czy lęki wczesne leczenie jest kluczowe, aby uniknąć poważniejszych konsekwencji w przyszłości.

W dyskutowanych problemach pojawia się także kwestia przepisów prawnych. Obecnie młody człowiek poniżej 18 roku życia, chcąc skorzystać z pomocy psychiatry lub psychologa, potrzebuje zgody rodzica. Zdarza się, że uczeń wstydzi się prosić o taką zgodę lub że rodzice jej nie udzielają. To kwestia ważna dla pokolenia Z i może w przyszłości wymusić zmiany legislacyjne ułatwiające dostęp do specjalistów. Kolejnym problemem jest niedobór specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży. Brak odpowiedniego wsparcia wydłuża czas oczekiwania na pomoc, co z kolei pogłębia problemy i utrudnia leczenie. Może to prowadzić do wzrostu ryzyka samobójstwa wśród młodych osób – ci, którzy nie otrzymują pomocy, odczuwają beznadziejność i samotność.

Ciekawym wnioskiem z dyskusji była obserwacja, że współczesna rzeczywistość narzuca młodym wysokie wymagania, szczególnie w obszarze osiągnięć szkolnych, sportowych czy kulturalnych. Wysokie oczekiwania mogą prowadzić do silnego stresu i presji, zwłaszcza gdy dziecko lub młodzież czuje, że nie jest w stanie ich spełnić. Taki stan może skutkować niskim poczuciem własnej wartości; młodzi ludzie mogą uważać, że nie są wystarczająco dobrzy, co wpływa na ich samoocenę, radzenie sobie ze stresem i emocjami oraz na ogólny stan zdrowia psychicznego.

4. Podsumowanie

O tempora, o mores! Pokolenie Z z pewnością funkcjonuje w ciekawych czasach i zmagają się z innymi, ale nie mniej poważnymi problemami niż ich poprzednicy. Ambicje związane z poprawą jakości edukacji, walką z uzależnieniami czy stygmatyzacją zaburzeń psychicznych dowodzą, że nie jest to pokolenie bierne. Przeciwnie – to młodzi zaangażowani, którzy zasługują na wysłuchanie. Mam nadzieję, że ta analiza będzie pomocna w prowadzeniu dialogu międzypokoleniowego i pozwoli lepiej zrozumieć współczesną młodzież oraz problemy, z którymi się mierzy.

Przypisy

[^1]: Williams A., How to Spot a Member of Generation Z, „The New York Times”, 18 września 2015, ISSN 0362‑4331 [dostęp 2018‑02‑02] (ang.). [^2]: W 2023 r. liczba osób w wieku 18–29 lat to populacja licząca 4,66 mln osób, tj. 14,9 proc. wszystkich dorosłych. [^3]: Raport Końcowy z Ogólnopolskich Konsultacji Rady Dzieci i Młodzieży RP przy MEIN, 2023, Warszawa [dostęp 2023‑09‑09]. [^4]: Tamże. [^5]: hbsc.org [^6]: Jakie są polskie nastolatki? Raport HBSC 2020 – komunikat prasowy, [dostęp 13.03.2022 r.]. [^7]: Raport Końcowy z Ogólnopolskich Konsultacji Rady Dzieci i Młodzieży RP przy MEIN, 2023, Warszawa [dostęp 2023‑09‑09]. [^8]: Tamże. [^9]: Tamże. [^10]: Nowa jakość czy patologia? Edukacja domowa w Polsce – raport Fundacji Edukacji Domowej (domowa.edu.pl/raport-ed-2023). [^11]: Raport Końcowy z Ogólnopolskich Konsultacji Rady Dzieci i Młodzieży RP przy MEIN, 2023, Warszawa [dostęp 2023‑09‑09]. [^12]: Tamże. [^13]: Rekomendacje Rady Dzieci i Młodzieży RP przy Ministrze Edukacji i Nauki w sprawie korzystania przez uczniów z telefonów w szkołach, Warszawa, 01.02.2023 r. [^14]: Tamże. [^15]: Tamże. [^16]: Tamże. [^17]: Raport Rady Dzieci i Młodzieży RP przy MEIN na temat zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, kwiecień 2023 – gov.pl – wyniki raportu.