Duch Eisensteina

Duch Eisensteina

Wiktor Świetlik

„Zawsze głosowałam na Platformę. Jak trzeba było stałam ze świeczką pod sądem” – mówi jedna z bohaterek filmu Zielona granica mającego premierę tuż przed wyborami parlamentarnymi.
Ten film to propagandowa kulminacja, ale i logiczna konsekwencja dorobku polskiego mainstreamu filmowego, w którym granice wolności słowa zawsze były jasno wytyczone – kończyły się tam, gdzie kończyła się liberalno-lewicowa wizja świata, mocno naznaczona polskim i sowieckim postkomunizmem.

Pokot i wizja prowincjonalnej Polski

W filmie Pokot Agnieszki Holland bohaterka otoczona jest przez okrutnych myśliwych, kłusowników i bezdusznego księdza, a jedynym jej wsparciem są wykluczeni.
To projekcja polskich elit artystycznych – wizja „Polski prowincjonalnej”, której reżyserka faktycznie nie zna. Rzeczywistość (np. rola myśliwych w zwalczaniu kłusownictwa) nie ma tu znaczenia.

Pierwszy poruszyciel – Eisenstein

Na studiach filmoznawczych autor poznawał dorobek Siergieja Eisensteina jako mistrza montażu i nowatora kina. Nie wspominano jednak o jego politycznej roli w propagandzie sowieckiej.

W 2016 roku Iluzjon zorganizował retrospektywę filmów reżysera. Pokazywano jego warsztat i teorię montażu, przemilczając kontekst historyczny. W tym samym czasie w literaturze i dyskusjach reżyser funkcjonował jako wybitny artysta, nie jako twórca propagandy uzasadniającej zbrodnie.

Przykład: film o Suworowie (1940) przedstawiał rzeź polskich jeńców jako słuszne działanie – w czasie, gdy trwały egzekucje w Katyniu.

Porównanie z Leni Riefenstahl pokazuje podwójne standardy: tylko niemiecka reżyserka była otwarcie potępiana, Eisenstein zaś pozostawał wzorem dla studentów szkół filmowych.

Kino jako narzędzie propagandy

Lenin mówił, że kino jest najważniejszą ze sztuk. Ta tradycja trwa:

• ZSRR – kino jako narzędzie propagandy i kształtowania imperialnej świadomości.
• Współczesny Zachód – platformy streamingowe promujące postulaty progresywne, eliminujące treści „niepoprawne”.
• Przykład USA: film Sound of Freedom miał problemy z dystrybucją, a mimo sukcesu kasowego krytycy ocenili go bardzo nisko, odwrotnie niż widzowie.

Polska specyfika – kino postkomunistyczne

Polska kinematografia silnie nosi piętno postkomunistycznych elit.
Dzieci dawnych funkcjonariuszy i aparatczyków często zasilały środowisko filmowe. Agnieszka Holland pisała wprost o swojej rodzinie w książce My, dzieci komunistów.

Przykłady:

• Holland – osobista historia i dystans wobec społeczeństwa polskiego.
• Stuhrowie – wrażliwość na krzywdy rzekomych ofiar społeczeństwa, ale też próba „odcięcia się” od rodzinnych powiązań z antysemityzmem.

Antypolski nurt w kinie

Polskie kino często przedstawia Polaków w najczarniejszych barwach:

• Pokłosie – Jedwabne jako symbol zbiorowego współudziału.
• Obywatel – Polacy jako rasistowscy, antysemiccy, zakłamani.
• Ziarno prawdy, Wesele 2 – wieczny duch polskiego antysemityzmu.
• Holland – W ciemności, Gorzkie żniwa, Zielona granica – Polacy jako szmalcownicy, cynicy lub obojętni.

Narracja: Polak = antysemita, katolik = hipokryta, społeczeństwo = nietolerancyjne i prymitywne.

Antyklerykalizm i Kościół

• Kler – Kościół jako siedlisko zepsucia, jedyny pozytywny bohater to ksiądz porzucający stan kapłański.
• Wielka woda – antyreligijne aluzje w serialu o powodzi.
• Twarz, Mowa ptaków, Boże Ciało – Kościół i wspólnota jako źródła opresji, wartościowe są tylko postawy sprzeciwu wobec dogmatów.

Komunizm w kinie

Znacznie łagodniejsze przedstawianie komunizmu niż Kościoła:

• Wałęsa. Człowiek z nadziei – brak rozliczenia współpracy z SB.
• Ida – współczucie dla losów stalinowskiej prokurator, ale brak głosu ofiar.
• Psy, Służby specjalne – ośmieszanie dekomunizacji i lustracji.
• Polityka Vegi – nachalny pamflet wyborczy, odebrany źle nawet przez krytykę.

Projekcja zbiorowej fobii

Polskie kino głównego nurtu:

• Nie pokazuje autentycznej Polski, lecz jej karykaturę.
• Powiela eisensteinowski schemat – brak autorefleksji, brak zniuansowania, dominacja jednej narracji ideologicznej.
• Polska to tu kraj nietolerancyjny, prymitywny, zacofany.

Problemem Zielonej granicy nie jest to, że nie pokazuje Straży Granicznej takiej, jaka jest – ale że nie próbuje jej w ogóle poznać.

Źródła

[1] Andrzej Nowak, Powrót Imperium Zła, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023, s. 52
[2] Andrzej Nowak, op. cit., s. 9
[3] dzieje.pl – Kino jako narzędzie propagandy
[4] Time – Sound of Freedom
[5] WP – Makowski o Oscarach
[6] K. Naszkowska, My, dzieci komunistów, Wyd. Czerwone i Czarne, Warszawa 2019, s. 209
[7] Spidersweb – Holland o poczuciu zagrożenia
[8] dzieje.pl – Maciej Stuhr o Pokłosiu
[9] TVN24 – Stuhr o Cedyni
[10] Filmweb – Fakty vs fikcja w Twarzy
[11] DoRzeczy – Smarzowski o Klerze
[12] WPolityce – Wajda o Wałęsie
[13] Vogue – o filmie Polityka Vegi