Polska poezja patriotyczna i jej rola w kształtowaniu postaw narodowościowych, patriotycznych i obywatelskich

Polska poezja patriotyczna i jej rola w kształtowaniu postaw narodowościowych, patriotycznych i obywatelskich

dr Adrian Musiał

Polska jest zawodzącymi szeptami, które wyzierają z katyńskiego dołu, wiatrem zapomnienia, który wieje znad Sybiru, pieśnią chwały tych, co tułali się po świecie za wolność naszą i waszą, przejmującym salutem polskich mundurów, które zostały, bo oszczędził je czas, dziś stają do apelu pamięci, słowami, w których naznaczeni przez Boga poeci, stworzyli nieśmiertelne dzieła, muzyką dusz natchnionych, które nucą pieśni chwały i upadku, obrazami, które zatrzymał czas na wieczność, nowym pokoleniom i ku pokrzepieniu serca.

Bo Polska dziedzictwem jest, nie moim, nie twoim, ale naszym, wspólnym.

„Polska", Adrian Musiał.

Rok 2025 obfituje w rocznice wydarzeń historycznych, które przez dziesięciolecia determinowały nasz dzieje. Obchodzimy bowiem rocznicę 1000-lecia Królestwa Polskiego i 500-lecia Hołdu Pruskiego, ale także 85. rocznicę Zbrodni Katyńskiej i ustanowienie z tej okazji przez Sejm roku 2025 - Rokiem Polskich Bohaterów z Katynia, Charkowa, Miednoje, Bykowni i innych miejsc. To dobry asumpt do pochylenia się nad dziejami Polski utrwalonymi przez natchnionych poetów w ich nieśmiertelnych dziełach, bowiem jak pisze Edward Wiekiera życie każdego narodu, jego historyczne trwanie jest związane z piśmiennictwem, a przede wszystkim z poezją i dodaje, że poeci i prozaicy wypowiadają myśli i uczucia swojego narodu, dodają siły i wiary w cel i sens życia. Wskazuje także, że poezja, poprzez swoją czystość moralną, uszlachetnia społeczeństwo¹. Jeśli na poezję patriotyczną nałożymy kalkę polskiej historii opinia ta okaże się na wskroś słuszna.

Wydawać by się mogło, że temat poezji patriotycznej doczekał się wielu analiz językoznawczych, literaturoznawczych, kulturoznawczych i jeszcze liczniejszych antologii², to jednak wspominając te dwie ważne rocznice w dziejach naszej Ojczyzny warto raz jeszcze zadać sobie pytanie o rolę poezji w kształtowaniu postaw narodowościowych, patriotycznych i obywatelskich.

Fenomen polskiej poezji patriotycznej

Polska poezja patriotyczna niewątpliwie stanowi fenomen o fundamentalnym znaczeniu literackim, kulturowym i historycznym. Jej główną osią, odróżniającą ją od wielu dyskursów narodowych w krajach o nieprzerwanej państwowości, jest nierozerwalny związek z historią utraty, zagrożenia i odzyskiwania bytu państwowego. Ta specyfika nadała jej charakter wybitnie instrumentalny, zorientowany na kształtowanie tożsamości i ducha narodowego. W rezultacie polska poezja patriotyczna jest w swej istocie poezją kryzysu – jej rozwój był napędzany bardzo często nie celebracją istnienia, lecz reakcją na zagrożenie, klęskę i polityczny niebyt.

Właśnie ta owa kryzysowa natura dyktowała jej specyficzne funkcje, które dominowały w różnych okresach. Analiza tego zjawiska wymaga zatem ujęcia nie jako jednolitego nurtu, lecz jako dynamicznego pola, na którym ścierały się różne modele funkcjonalne.

W analizie dyskursu patriotycznego kluczowe są cztery podstawowe modele funkcjonalne, które stanowią aparat pojęciowy dla niniejszej analizy:

• Model tyrtejski (tyrteizm): wywodzi swą nazwę od imienia spartańskiego poety Tyrtajosa. Jest to poezja, której główną tematyką jest nawoływanie do obrony kraju. Stanowi lirykę apelu, mającą na celu zachęcenie społeczeństwa do walki o wartości narodowe. Jej celem było ukazywanie wielkich prawd w sposób zrozumiały dla każdego żołnierza, aby zagrzać do walki i ugruntować gotowość do poświęcenia życia.

• Model kompensacyjny: nazywany również nurtem krzepienia serc. Jego funkcja polega na dostarczaniu treści kompensujących brak realnych sukcesów politycznych i militarnych. Wobec dominacji wroga i braku zwycięstw, literatura odwołuje się do przykładów dawnej wielkości, aby budować dumę narodową na wspomnieniach przeszłych tryumfów.

• Model martyrologiczno-mesjanistyczny: nurt ten, rozwijający się w obliczu klęsk (zwłaszcza po powstaniach), polega na sakralizacji cierpienia i porażki. Nadaje on metafizyczny sens narodowej ofierze, interpretując ją w kategoriach soteriologicznych (zbawczych). Jak wskazują opracowania, mesjanizm polski był „millenarną strukturą o celach soteriologicznych" , która klęskę militarną przekuwała w duchowe zwycięstwo.

Polska poezja na przestrzeni epok

W kontekście zarysowanych modeli, można więc postawić tezę, że polska poezja patriotyczna, odgrywała fundamentalną rolę w kształtowaniu postaw patriotycznych i obywatelskich na przestrzeni wieków, zwłaszcza w obliczu historycznych wyzwań, bowiem realizowała kilka głównych celów, takich jak afirmacja tożsamości narodowej, podtrzymywanie ducha oraz wezwanie do działania na rzecz ojczyzny, Pełniła więc funkcje sakralizującą (czyniąc walkę świętą), kompensacyjną (przynosząc pocieszenie) i mobilizacyjną (zagrzewając do czynu).

Okres staropolski/barok

W okresie staropolskim i baroku, patriotyzm był ściśle związany z wiernością wierze katolickiej, stanem szlacheckim i obroną granic Rzeczypospolitej. Poezja (np. u Jana Kochanowskiego) wyrażała przywiązanie do idei Rzeczypospolitej jako dobra wspólnego, akcentując cnoty obywatelskie i obowiązki wobec państwa.

W oświeceniu, a więc z jednej strony w momencie chwały, w związku z uchwaleniem Konstytucji 3 Maja, a potem niestety upadku państwa, poezja (m.in. Ignacy Krasicki, Hugo Kołłątaj) nabrała charakteru publicystycznego i dydaktycznego. Miała za zadanie edukować naród, piętnować wady szlacheckie (np. w satyrach) i mobilizować do reform. Utwory te bezpośrednio kształtowały postawę odpowiedzialności za los państwa i gotowość do zmian.

Romantyzm

Dla polskiej poezji niewątpliwie czasem przełomowym był okres rozbiorów, w którym to mamy do czynienia z kształtowaniem się mitu narodowego. W obliczu braku państwowości, poezja przejęła funkcje rządu, armii i szkolnictwa – stała się świątynią ducha narodu. To właśnie wtedy w twórczości Adama Mickiewicza (szczególnie w Dziadach i Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego) oraz Juliusza Słowackiego ukształtował się mit polskiego mesjanizmu. Polska jest przedstawiana jako Chrystus narodów, cierpiący za wolność innych, a jej męczeństwo jest koniecznym etapem do przyszłego zmartwychwstania. Ta wizja sakralizowała walkę, dając sens klęskom i podtrzymując nadzieję. Wymagała jednak heroicznego poświęcenia i prometejskiej walki (szczególnie w interpretacji Słowackiego). Poezja romantyczna zakodowała w polskiej świadomości toposy (wzorce): cierpiącego narodu, wielkiego wygnańca, bohatera-spiskowca oraz walki o wolność naszą i waszą. Utrzymywała poczucie ciągłości narodowej, stanowiąc oś edukacji patriotycznej kolejnych pokoleń.

Pozytywizm

Po klęsce Powstania Styczniowego, poezja musiała zrewidować mesjanistyczne i powstańcze ideały. Cyprian Kamil Norwid, choć formalnie związany z Romantyzmem, w praktyce był prekursorem nowej myśli. Jego idea patriotyzmu pracy i obowiązku kulturowego (np. Fortepian Szopena) kładła nacisk na budowanie społeczeństwa u podstaw, nie tylko na walkę zbrojną.

I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne

W okresie I wojny światowej i w dwudziestoleciu międzywojennym (np. u Kasprowicza, Wyspiańskiego), poezja celebrowała odzyskane państwo, jednocześnie ostrzegając przed wewnętrznymi podziałami i wzywając do odpowiedzialności obywatelskiej za nowo powstałą Rzeczpospolitą.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej oraz w okresie komunistycznym, poezja patriotyczna przeszła kolejną metamorfozę, stając się często narzędziem oporu i dokumentowania prawdy. Utwory pokolenia Kolumbów (m.in. Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy) były świadectwem martyrologii, ale i heroizmu młodego pokolenia. Wprowadziły one do kanonu topos tragicznie przerwanej młodości i konieczności ponoszenia najwyższej ofiary.

Ich tragizm polegał na katastrofie modelu romantycznego. Byli pokoleniem wychowanym na tym paradygmacie, który stał się dla nich dosłownym poczuciem moralnego obowiązku wobec ojczyzny. Jednocześnie ich wrażliwość humanistyczna buntowała się przeciwko okrucieństwu wojny. Znaleźli się w tragicznym rozdarciu – rozcięci między patriotyzmem a sprzeciwem przeciw zabijaniu, bezsensownej, anonimowej śmierci.

Poezja Polski Ludowej

Zupełnie inaczej było w przypadku poezji czasów PRL. Władze komunistyczne starały się wykorzystać poezję do propagandy, ale niezależni twórcy (np. Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert) podtrzymywali prawdziwą tradycję patriotyczną.

Ich poezja, często pisana drugim obiegiem lub na emigracji, opierała się na krytyce totalitaryzmu i fałszowania historii, obronie wartości etycznych i kultury europejskiej, reinterpretacji patriotyzmu – przeniesieniem go z wymiaru walki zbrojnej na walkę o czystość języka i moralności (np. Herbertowska obrona Pana Cogito). Ten rodzaj poezji kształtował postawę wewnętrznej wolności i wierności prawdzie.

W warunkach totalitaryzmu PRL, gdy model tyrtejski był niemożliwy, a model mesjanistyczny skompromitowany przez oficjalną propagandę, nową definicję patriotycznego oporu zaproponował Zbigniew Herbert. Prowadząc, podobnie jak Miłosz i Różewicz, dialog z tradycją romantyczną. W wierszu Potęga smaku sformułował alternatywny model.

Opór Herberta przeciw „panującemu systemowi" nie jest ani tyrtejski (militarny), ani mesjanistyczny (metafizyczny). Jest to opór estetyczny i etyczny. System komunistyczny jest odrażający nie tylko moralnie, ale i estetycznie – poprzez swoją „parcianą retorykę", „nikczemny rytuał pogrzebów" czy „kobiety różowe płaskie jak opłatek".

W tej sytuacji odmowa udziału, odmowa akceptacji brzydoty i fałszu, staje się „sprawą smaku". Jest to swego rodzaju zwycięstwo modelu Norwidowskiego (praca ducha, myśl). Herbert pokazuje, że patriotyzm może być aktem indywidualnego, wewnętrznego sprzeciwu, polegającego na niestraceniu smaku – czyli zdolności odróżniania prawdy od fałszu, piękna od brzydoty. W ten sposób Herbert demokratyzuje i internalizuje etos rycerski. Nie trzeba być żołnierzem, by być patriotą. Wystarczy być człowiekiem smaku, który odmawia udziału w „nikczemnym rytuale".

Warto też kilka słów poświecić demitologizatorskiej postawie Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza. Gombrowicz w „Trans-Atlantyku" kpi z mentalności Polaków i z narodowych mitów, przeciwstawiając się łzawosentymentalnemu wizerunkowi narodu. Gombrowicz atakował przede wszystkim formę polskiego patriotyzmu, jej skostnienie i destrukcyjny wpływ na jednostkę.

Czesław Miłosz, zwłaszcza w „Zniewolonym umyśle", demaskował fałsz i pustkę patriotycznej retoryki w konfrontacji z totalitaryzmem, wskazując, że za wielkimi słowami często kryje się pospolity strach i oportunizm (jak ujął to Jerzy Giedroyć w ocenie książki). Relacja Miłosza do tradycji romantycznej, zwłaszcza mickiewiczowskiej, jest jednak bardziej złożona niż proste odrzucenie.

Jak wskazują analizy (m.in. Ireny Sławińskiej, Aleksandra Fiuta czy Lidii Banowskiej w monografii „Miłosz i Mickiewicz"), Miłosz przez całe życie prowadził świadomy dialog z Mickiewiczem. Recenzja książki Banowskiej w „Pamiętniku Literackim" podkreśla, że Miłosz celowo eksponował pewne (często „dość powierzchowne") zbieżności biograficzne (emigracja, profesura zagraniczna), by ustawić się w roli spadkobiercy wieszcza. Była to „świadoma strategia autokreacyjna". Miłosz toczył „walkę Jakuba z aniołem". Z jednej strony, jako autor „Zniewolonego umysłu", musiał zdemaskować i odrzucić romantyczny, mesjanistyczny patriotyzm, który uważał za szkodliwy dla polskiej mentalności. Z drugiej strony, jako poeta, potrzebował autorytetu wieszcza, by jego własny głos krytyczny miał odpowiednią wagę. W rezultacie Miłosz dekonstruował tradycę mickiewiczowską (jej mesjanizm), by przejąć i zmodernizować jej autorytet na nowych, bardziej intelektualnych i uniwersalistycznych zasadach.

Poezja po roku 1989

Po odzyskaniu suwerenności w 1989 roku, rola poezji patriotycznej uległa demitologizacji i krytycznej reinterpretacji. Współczesna poezja mierzy się z przewartościowaniem tradycyjnych toposów. W nowej rzeczywistości nie ma już jednego wroga, ani wspólnej wizji mesjanistycznej. Współczesny patriotyzm, odzwierciedlony w literaturze, koncentruje się na małych ojczyznach, historii lokalnej, odpowiedzialności społecznej oraz na świadomym uczestnictwie w demokracji, odchodząc od martyrologicznych schematów na rzecz patriotyzmu prospołecznego i obywatelskiego.

Poezja smoleńska

Po katastrofie prezydenckiego samolotu 10 kwietnia 2010 roku powstał specyficzny nurt liryki, który badacze literatury określają mianem „poezji smoleńskiej. Nurt ten jest silnie emocjonalny, często polityczny, dzielący społeczeństwo na „wiernych pamięci" i „zdrajców". Łączy żałobę z oskarżeniami o zamach lub zaniedbania. Często nawiązuje do retoryki romantycznej i mesjanistycznej (ofiara elity jako ofiara za naród). Kluczowi autorzy i utwory: Jarosław Marek Rymkiewicz: wiersz „Do Jarosława Kaczyńskiego" (słynne frazy o tym, że „Polska to jest wielka rzecz" i „To, co nas podzieliło - to się już nie sklei") oraz wiersz „Krew". Wojciech Wencel, uznawany za barda tego nurtu (tom „De profundis", łączy katastrofę smoleńską z Katyniem w jeden ciąg ofiary narodowej, czy Marcin Wolski, twórczość satyryczno-patriotyczna, często oskarżycielska wobec ówczesnych władz.

Najpełniejszym dokumentem tego zjawiska jest cykl „Antologia smoleńska" (np. wydanie „Antologia smoleńska. 96 wierszy"). Liczba 96 wierszy jest symboliczna i odpowiada liczbie ofiar katastrofy. Antologia gromadzi utwory 33 autorów. Znajdują się tu wiersze uznanych poetów (Jarosław Marek Rymkiewicz, Leszek Elektorowicz, Jan Polkowski), badaczy literatury (Jacek Trznadel, Krzysztof Koehler), a także twórców kojarzonych z satyrą (Marcin Wolski, Jan Pietrzak), którzy w obliczu tragedii przyjęli ton elegijny. Ważną grupę stanowią poeci emigracyjni (Marek Baterowicz z Sydney, Joanna Mądroszkiewicz z Wiednia), dla których Smoleńsk stał się impulsem do ponownego przeżywania polskiego losu.

Analiza tekstów smoleńskich pozwala wyodrębnić kluczowe klastry tematyczne:

• Reaktualizacja Katynia: Smoleńsk nie jest traktowany jako wypadek, lecz jako kontynuacja mordu katyńskiego z 1940 roku. Motywy lasu, błota, mgły i „dołów śmierci" zlewają obie tragedie w jedno mistyczne wydarzenie. Pojawia się pojęcie „drugiego Katynia".

• Zdrada i dwa narody: Wiersze te często budują dychotomiczny obraz społeczeństwa. Z jednej strony „prawdziwi Polacy" – żałobnicy, patrioci, zgromadzeni pod krzyżem na Krakowskim Przedmieściu; z drugiej „Oni" – elity salonowe, media, politycy oskarżani o drwinę z ofiar i współpracę z obcym mocarstwem („Moskwą"). Jest to powrót do romantycznego podziału na „naród" i „zepsute elity".

• Motyw krwi i przebudzenia: Śmierć prezydenta Lecha Kaczyńskiego i towarzyszących mu osób jest interpretowana jako ofiara konieczna do duchowego przebudzenia Polski. Henryk Krzyżanowski w wierszu „Prezydent idzie na Wawel" nadaje pogrzebowi wymiar królewski i sakralny.

Krytycy literatury, tacy jak Arkadiusz Bagłajewski, wskazują, że poezja smoleńska jest dowodem na trwałość „romantycznego wiktymizmu". W obliczu nagłej i niezrozumiałej śmierci elit, poeci instynktownie sięgnęli po sprawdzone narzędzia: mit, rytuał („dziady"), i wiarę w sens cierpienia.

Poezja ta jest przez zwolenników traktowana jako wyraz bólu i patriotyzmu, przez krytyków – jako grafomania polityczna i tworzenie mitologii na potrzeby partyjne.

Żołnierze Wyklęci w poezji

Słów kilka trzeba poczynić także na temat poezji poświęconej Żołnierzom Wyklętym. Dlaczego? Ponieważ temat ten przeszedł drogę od całkowitego milczenia (cenzura PRL), przez pojedyncze wybitne głosy, aż do masowej popkultury w ostatnich latach. Najważniejszym tekstem, który zdefiniował ten temat na dekady, jest wiersz Zbigniewa Herberta „Wilki": Ponieważ żyli prawem wilka / historia o nich głucho milczy / pozostał po nich w kopnym śniegu / żółtawy mocz i ten ślad wilczy.

Herbert pisał o tragicznym osamotnieniu partyzantów, braku grobów i wierności przegranej sprawie. Obecnie temat Żołnierzy Wyklętych (Niezłomnych) jest bardzo popularny w poezji śpiewanej i kulturze hip-hopowej, co jest nowym zjawiskiem w poezji patriotycznej. Najczęściej przywoływane postacie to Danuta Siedzikówna „Inka" - symbol niewinnej ofiary („Zachowałam się jak trzeba"), rtm. Witold Pilecki - Symbol ochotnika do Auschwitz i ofiary systemu komunistycznego, czy Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka".

Podsumowanie

Można więc z całą odpowiedzialnością powiedzieć, że polska poezja patriotyczna była i pozostaje kluczowym narzędziem kształtowania tożsamości zbiorowej i edukacji obywatelskiej. Na przestrzeni dziejów ewoluowała: od powinności szlacheckiej (Staropolska), przez heroiczny mesjanizm i martyrologię (Romantyzm), do pracy u podstaw (Pozytywizm) i wreszcie – do obrony prawdy i wolności słowa w obliczu tyranii (XX wiek).

Jej trwałe oddziaływanie polega na nieustannym definiowaniu, co to znaczy być Polakiem, i mobilizowaniu kolejnych pokoleń do aktywnej, świadomej i etycznie odpowiedzialnej postawy wobec ojczyzny. Siła oddziaływania polskiej poezji wynika z jej zdolności do operowania na poziomie pamięci zbiorowej oraz procesów wychowawczych. Literatura, zwłaszcza liryka patriotyczna, pełni funkcję archiwizacyjną i transmisyjną, przechowując i przekazując historię oraz tradycje narodu, co jest warunkiem istnienia zbiorowości posiadającej wspólną tożsamość.

Współczesna poezja smoleńska oraz twórczość o Żołnierzach Wyklętych nie są zjawiskami nowymi, lecz stanowią bezpośrednią kontynuację paradygmatu romantycznego. Mechanizm mityzacji klęski, poszukiwania sensu w ofierze oraz oskarżania o zdradę (zarówno zewnętrzną, jak i wewnętrzną) jest strukturalnie tożsamy z literaturą powstańczą XIX wieku.

Trzeba też mocno wyartykułować, że w Polsce poezja wciąż pełni funkcję instytucji życia publicznego. W obliczu kryzysu zaufania do państwa (jak po katastrofie smoleńskiej) lub luki w pamięci historycznej (sprawa Wyklętych), to poeci przejmują rolę strażników prawdy i animatorów sumień.

Następuje także silna fuzja wątków historycznych. Poeci tacy jak Wencel czy Polkowski celowo zacierają granice czasowe między rokiem 1940, 1944 a 2010, sugerując istnienie jednego, ciągłego „polskiego losu", w którym walka o suwerenność nigdy się nie kończy.

Podsumowując, polska poezja patriotyczna pozostaje żywym, dynamicznym dyskursem, który reaguje na współczesne traumy poprzez przywoływanie duchów przeszłości, czyniąc z historii narzędzie do rozumienia i porządkowania teraźniejszości.

Aneks

| Mechanizm | Opis działania w poezji | Efekt w kształtowaniu postawy | Przykładowe odniesienie literackie | |-----------|-------------------------|-----------------------------|-----------------------------------| | Kształtowanie pamięci zbiorowej | Selektywna rekonstrukcja zdarzeń historycznych i ich interpretacja. Utrzymanie poczucia wspólnoty i ciągłości historycznej. | Utrzymanie poczucia wspólnoty i ciągłości historycznej. | Nawiązania w poezji 2. Korpusu do tradycji romantycznej. | | Sublimacja klęski | Przekształcenie politycznej porażki w sens moralny/duchowy (Mesjanizm). Uzasadnienie cierpienia, zwalczanie beznadziei. | Uzasadnienie cierpienia, zwalczanie beznadziei. | Księgi Narodu Polskiego i Pielgrzymstwa Polskiego (Mickiewicz) | | Wychowanie czynem i wolą | Przekładanie emocjonalnego przywiązania na świadomą praktykę społeczną. Aktywne działanie w służbie kraju. | Aktywne działanie w służbie kraju. | Praca (Norwid) – postawa etyczna | | Patriotyzm aksjologiczny | Ustanowienie wierności uniwersalnym, etycznym zasadom jako najwyższej formy patriotyzmu. Moralna czujność, niezłomność charakteru, krytycyzm. | Moralna czujność, niezłomność charakteru, krytycyzm. | Potęga smaku (Herbert) – wybór dumnego wygnania |

Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonej kwerendy i krytycznej analizy

¹ J. Szczawiej, Poezja patriotyczna 1939-1945. Antologia, wybrał E. Wiekiera, Kraków 1989, s. 4-5.

² J. Tomkowski, Sto polskich wierszy. Antologia poezji patriotycznej, Warszawa 2014; J. Szczawiej, Poezja patriotyczna 1939-1945. Antologia, wybrał E. Wiekiera, Kraków 1989; Historia w poezji. Antologia polskiej poezji historycznej i patriotycznej, wyboru dokonał J. Marcinkiewicz, Warszawa 1965, J. Sprawka, Kto Ojczyźnie służy : antologia poezji patriotycznej w XX rocznicę śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, Lublin 2004; M. Hyjek, „Gdy nam dzikich bolszewików groził najazd krwawy" : antologia poezji patriotycznej okresu wojny polsko-bolszewickiej, Białystok 2020; M. Pałaszewska, A. Żmuda, Ta co nie zginęła : antologia poezji, pieśni patriotycznej i niepodległościowej, Warszawa 2008; M. Fajkowska, Kocham Cię, Polsko, kraju mój rodzinny: antologia poezji i prozy patriotycznej, Włocławek 2021; Nie zginęła: antologia współczesnej polskiej poezji patriotycznej: od roku 1918 po wiek XXI, t.1 i T. 2, Kraków 2018; W. Taurogiński, Przestrzenie wolności : almanach poezji patriotycznej, Łaszczów-Chełm 2018 i inni.