Stanisław Osiecki (1875-1967). W 150. rocznicę urodzin zapomnianego lidera ruchu ludowego

Stanisław Osiecki (1875-1967). W 150. rocznicę urodzin zapomnianego lidera ruchu ludowego

dr Mateusz Ratyński

Stanisław Osiecki był postacią nietuzinkową, łączącą politykę i szeroką działalność społeczną. Jako jeden z czołowych przedstawicieli polskiego parlamentaryzmu w okresie II Rzeczypospolitej, odegrał istotną rolę w kształtowaniu życia politycznego kraju. Równocześnie aktywnie wspierał rozwój turystyki, lotnictwa i sportu – dziedzin, które w tamtym czasie dynamicznie się rozwijały i miały znaczenie dla budowania nowoczesnego społeczeństwa. Osiecki od młodości był zaangażowany w życie publiczne, wykazując przy tym niezwykłą energię i oddanie. Do końca życia zachował sprawność zarówno fizyczną, jak i umysłową, co dodatkowo świadczy o jego sile charakteru. Jako człowiek zamożny, często wspierał finansowo inicjatywy związane z ruchem ludowym, z którym był ideowo związany.

Intensywne i długie życie Osieckiego na przełomie aż czterech epok historycznych, znakomicie pokazuje skomplikowane losy i trudne wybory, jakich musieli dokonywać Polacy w XIX i XX wieku. Nazwany przez dziennikarza Wojciecha Trojanowskiego „człowiekiem z żelaza" był niewątpliwie typem homo politicus. Zdaniem działacza Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego Władysława Krygowskiego Osiecki charakteryzował się „ojcowską życzliwością dla młodych" oraz „zdrowym osądem, konsekwencją i charakterem". Jak celnie ocenił Osieckiego lider ruchu ludowego, a prywatnie jego przyjaciel Wincenty Witos: „To człowiek o wielkich walorach moralno-intelektualnych, o zdrowym umyśle politycznym, dużym zawzięciu społecznym. Celem jego życia była praca dla Polski i podniesienie ludu do godności i człowieczeństwa".

Osiecki urodził się 20 maja 1875 roku w Ciechanowie, w zubożałej rodzinie szlacheckiej wyznania rzymskokatolickiego. Był najstarszym synem Ignacego Osieckiego, urzędnika akcyzy, oraz jego drugiej żony, Marii z domu Niliwodzkiej. Wychowywał się w atmosferze silnego patriotyzmu – jego rodzina pielęgnowała tradycje niepodległościowe, szczególnie wspominając dziadka Wojciecha Osieckiego, majora wojsk polskich z czasów powstania listopadowego.

W domu otrzymał staranne wychowanie i pierwsze nauki, które pobierał pod kierunkiem rodziców i prywatnych nauczycieli. W 1891 roku wyjechał do Warszawy, gdzie podjął naukę w Szkole Niedzielno-Handlowej Zgromadzenia Kupców Warszawskich. Tam zdobył gruntowną wiedzę z zakresu handlu, rachunkowości, geografii i języków obcych. Ukończył szkołę z wyróżnieniem w 1896 roku, uzyskując tytuł buchaltera. Początkowo pracował jako buchalter w domu handlowym Piotra Wertheima, znanego warszawskiego bankiera. W 1898 roku rozpoczął pracę w renomowanej firmie Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych „Norblin, Bracia Buch i T. Werner", gdzie z czasem piął się po szczeblach kariery – od głównego buchaltera (1903), przez prokurenta, aż po stanowisko dyrektora fabryki, które piastował aż do 1920 roku.

Mimo intensywnej pracy zawodowej, Stanisław Osiecki nie porzucił edukacji. W latach 1896–1904 uczęszczał do Warszawskiej Szkoły Realnej, której ukończenie umożliwiło mu rozpoczęcie studiów wyższych. W roku akademickim 1904/1905 studiował na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Warszawskiego Instytutu Politechnicznego im. Mikołaja II. Naukę przerwał jednak wybuch strajku szkolnego. W tym okresie Osiecki zetknął się z kręgami postępowej demokracji i nawiązał kontakt z Aleksandrem Świętochowskim – pisarzem i liderem warszawskich pozytywistów, który stał się jego pierwszym mentorem. Osiecki zaangażował się w działalność Towarzystwa Kultury Polskiej, organizacji prowadzącej działalność oświatową i kulturalną wśród robotników oraz mieszkańców wsi pod zaborem rosyjskim. Pełnił tam funkcję członka Komisji Rewizyjnej (1906–1907 i 1912–1913), a w latach 1909–1912 zasiadał w zarządzie. Szczególnie bliskie było mu znaczenie warstwy chłopskiej, którą postrzegał jako kluczową siłę w przyszłej walce o niepodległość Polski. Jak sam pisał:

„Byłem przekonany, że do walki o niepodległość Polski należy wciągnąć wielkie masy chłopskie przez wzbudzenie w nich przeświadczenia, że są równymi i niezależnymi obywatelami państwa polskiego i również odpowiedzialnymi za jego losy."

W 1905 roku Osiecki dołączył do Polskiego Związku Ludowego – pierwszej organizacji ruchu ludowego działającej na terenie Królestwa Polskiego. Angażował się w jego działalność organizacyjną i propagandową, a także wspierał go finansowo, m.in. poprzez finansowanie wydawnictw i inicjatyw lokalnych. W 1907 roku objął redakcję tygodnika „Zagon". W czerwcu tego samego roku został aresztowany wraz z innymi czołowymi działaczami PZL. Więziony był w Areszcie Centralnym przy ul. Daniłowiczowskiej w Warszawie oraz w Twierdzy Brzeskiej. Początkowo planowano zesłać go na Syberię, jednak ostatecznie wyrok zamieniono na wydalenie z granic Imperium Rosyjskiego.

W czerwcu 1907 roku Osiecki udał się do autonomicznej Galicji, gdzie – dzięki stabilnej sytuacji materialnej – jesienią podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tam nawiązał współpracę z Kołem Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Tadeusza Kościuszki, organizacją związaną z Polskim Stronnictwem Ludowym i zaangażowaną w działalność oświatową na wsi. W pierwszej połowie 1908 roku, dzięki staraniom żony i pomocy mecenasa Stanisława Patka, Osiecki powrócił do Warszawy. Po powrocie natychmiast włączył się w redagowanie tygodnika „Zaranie", kierowanego przez Maksymiliana Malinowskiego. Odpowiadał tam m.in. za działania propagandowe i sprawy finansowe. Aktywnie działał również w Towarzystwie Kooperatystów, Towarzystwie Opieki nad Wychodźcami, a w latach 1908–1911 pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Opieki nad Inwalidami. Należał również do Stowarzyszenia Zawodowego Pracowników Technicznych i Przemysłowych oraz Towarzystwa Biblioteki Publicznej w Warszawie. Finansowo wspierał tajną Organizację Nauczycieli Niepodległościowych.

W 1909 roku Osiecki został członkiem loży masońskiej „Les Rénovateurs" działającej w ramach Wielkiego Wschodu Francji. Współtworzył także warszawską lożę „Wyzwolenie". W kręgu jego bliskich znajomych znajdował się m.in. Andrzej Strug. W czasie I wojny światowej Osiecki wycofał się z działalności masońskiej – najprawdopodobniej z powodów ideowych.

Na początku I wojny światowej Stanisław Osiecki opowiadał się za koncepcją odzyskania niepodległości Polski w oparciu o państwa centralne, zwłaszcza Austro-Węgierskie. W tym czasie nawiązał kontakty polityczne z Władysławem Sikorskim, Józefem Piłsudskim oraz z galicyjskimi ludowcami skupionymi wokół Wincentego Witosa.

W 1915 roku, po likwidacji redakcji „Zarania" i aresztowaniach wielu związanych z nim działaczy, Osiecki pozostał jednym z nielicznych liderów środowiska na wolności. Wykorzystując sytuację militarną – przede wszystkim niemieckie zwycięstwa na froncie wschodnim – dawni zaraniarze zdecydowali się powołać nowe ugrupowanie polityczne -Stronnictwo Ludowe. Osiecki odegrał kluczową rolę w zjednoczeniu SL z innymi formacjami chłopskimi działającymi w Królestwie Polskim – Związkiem Chłopskim i Związkiem Ludu Polskiego. Efektem tych działań było powstanie w grudniu 1915 roku wspólnego ugrupowania Polskiego Stronnictwa Ludowego, które od 1918 roku funkcjonowało pod nazwą PSL „Wyzwolenie". W latach 1915–1920 Osiecki zasiadał w Zarządzie Głównym PSL, a w latach 1917–1918 pełnił funkcję jego wiceprezesa. Równolegle zaangażował się w prace Centralnego Komitetu Narodowego – organizacji skupiającej lewicę niepodległościową. W ramach CKN Osiecki był członkiem zarządu oraz przewodniczącym Wydziału Skarbowego. Działał również jako komisarz VI okręgu Straży Obywatelskiej oraz zastępca członka Rady Miasta Warszawy.

Po ogłoszeniu aktu 5 listopada 1916 roku, zapowiadającego utworzenie podporządkowanego państwom centralnym Królestwa Polskiego, Osiecki – wspólnie z Arturem Śliwińskim i Stanisławem Kempnerem – udał się na spotkanie z generałem gubernatorem Hansem von Beselerem, aby zaprotestować przeciwko przymusowej rekrutacji Polaków do wojska niemieckiego. Po rozpadzie Centralnego Komitetu Narodowego w lutym 1917 roku, Osiecki stał się jednym z czołowych działaczy nowo utworzonej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych, która kontynuowała walkę o niepodległość Polski w duchu demokratycznym i ludowym.

W styczniu 1919 roku Stanisław Osiecki uzyskał mandat poselski do Sejmu Ustawodawczego, kandydując z trzeciego miejsca listy PSL „Wyzwolenie" w okręgu nr 19, obejmującym powiaty łukowski i garwoliński. Od początku swojej parlamentarnej działalności odgrywał znaczącą rolę – już 14 lutego 1919 roku, z rekomendacji swojego ugrupowania, został wybrany wicemarszałkiem Sejmu. Osiecki był niezwykle aktywnym parlamentarzystą – w trakcie kadencji wygłosił ponad sto przemówień. Zasiadał w wielu kluczowych komisjach, m.in. Konstytucyjnej, Likwidacyjnej, Przemysłowo-Handlowej, Regulaminowej i Nietykalności Poselskiej, Skarbowo-Budżetowej (od 1921 roku jako przewodniczący), a także Spraw Zagranicznych.

Choć w okresie zaborów Osiecki związany był z lewicą i środowiskiem Piłsudskiego, w wolnej Polsce prezentował raczej umiarkowane, centrowe poglądy. Z dystansem odnosił się do radykalnych postulatów społecznych części liderów PSL „Wyzwolenie". Wkrótce po rozpoczęciu kadencji Sejmu brał udział w spotkaniach grupy posłów skupionej wokół Macieja Rataja. W styczniu 1920 roku, w związku z rozbieżnościami dotyczącymi konsolidacji ruchu ludowego, przeszedł wraz z grupą 34 parlamentarzystów do PSL „Piast". W nowym stronnictwie stał się jednym z jego czołowych działaczy. W latach 1920–1931 zasiadał w Radzie Naczelnej, a w latach 1920–1921 i ponownie 1924–1931 – w Zarządzie Głównym PSL „Piast". Dzięki swojej niezależnej pozycji i wyważonemu podejściu potrafił współpracować zarówno z frakcją Wincentego Witosa, jak i z Macieja Rataja. Cieszył się szacunkiem także poza ruchem ludowym – wśród polityków innych stronnictw. Ze względu na doświadczenie zawodowe i solidne wykształcenie, Osiecki odegrał ważną rolę w opracowaniu programu ekonomicznego PSL „Piast", który kładł nacisk na rozwój spółdzielczości.

Jako poseł referował wiele kluczowych ustaw skarbowych, reprezentując Komisję Skarbowa. Z jego inicjatywy w marcu 1921 roku Sejm Ustawodawczy powołał sejmową Radę Finansową przy Radzie Ministrów – organ doradczy w sprawach finansów publicznych. Osiecki zasiadał także w ważnych instytucjach finansowych państwa: był przedstawicielem Sejmu w Komitecie Dyrekcyjnym Pocztowej Kasy Oszczędności, przewodniczącym jej Komisji Rewizyjnej (1921–1923), a także członkiem Rady Nadzorczej Polskiego Banku Krajowego (1922–1924). Aktywnie angażował się w sprawy międzynarodowe – szczególnie w rozwiązanie sporu granicznego z Czechosłowacją, składając liczne interpelacje i biorąc udział w pracach komisji rozjemczych. W czasie wojny polsko-bolszewickiej Osiecki zainicjował 10 lipca 1920 roku zebranie klubów poselskich, które zaowocowało wspólnym apelem do społeczeństwa o jedność i patriotyczne wsparcie wysiłku wojennego, przy jednoczesnym zawieszeniu walk międzypartyjnych.

W wyborach parlamentarnych z listopada 1922 roku Osiecki uzyskał reelekcję z listy PSL „Piast", zdobywając mandat z pierwszego miejsca w okręgu nr 24 (powiaty łukowski, garwoliński i puławski). 2 grudnia 1922 roku ponownie został wybrany wicemarszałkiem Sejmu, pełniąc tę funkcję do 20 listopada 1925 roku. W nowej kadencji pracował jako przewodniczący Komisji Skarbowej (do lipca 1923 roku), członek Komisji Budżetowej oraz specjalnej Komisji Kontroli Długów Państwa. Wspierał współpracę „piastowców" z ugrupowaniami tworzącymi Chrześcijański Związek Jedności Narodu. Był współautorem paktu lanckorońskiego, szczególnie kompromisowych zapisów dotyczących reformy rolnej.

Od 27 lipca do 15 grudnia 1923 roku Osiecki pełnił funkcję ministra reform rolnych w koalicyjnym drugim rządzie Wincentego Witosa. Na tym stanowisku prowadził intensywne prace legislacyjne nad przygotowaniem projektu reformy rolnej i systemu jej finansowania. Działał na rzecz pozyskania odpowiedniego areału ziemi przeznaczonej do parcelacji, regulowania rynku ziemi oraz usprawnienia funkcjonowania urzędów ziemskich.

Po upadku rządu centroprawicowego Stanisław Osiecki powrócił do pracy parlamentarnej. Jego znaczącym osiągnięciem było przeforsowanie ustawy o reformie rolnej, uchwalonej przez Sejm 20 lipca 1925 roku. Ustawa ta programowo nawiązywała do jego wcześniejszych propozycji z 1923 roku, które opracował jako minister reform rolnych.

Wkrótce po tym sukcesie, 20 listopada 1925 roku, Osiecki objął tekę ministra przemysłu i handlu w koalicyjnym rządzie Aleksandra Skrzyńskiego. Wspólnie z ministrem skarbu Jerzym Zdziechowskim pracował nad projektem szeroko zakrojonych reform gospodarczych. Koncentrował się na rozwoju słabo rozwiniętego przemysłu, podejmując działania zmierzające do reglamentacji niektórych dziedzin handlu oraz zapewnienia państwowego wsparcia produkcji rolnej i przemysłowej. Zabiegał również o zwiększenie roli społecznych organizacji gospodarczych i inicjował liczne umowy handlowe z zagranicą, dążąc szczególnie do zacieśnienia współpracy gospodarczej z Czechosłowacją i ZSRR. Kadencja Osieckiego nie obyła się bez kontrowersji. Krytykę – głównie ze strony lewicy – wzbudziła jego decyzja o wykonaniu niekorzystnej, podpisanej jeszcze przez poprzedni rząd umowy z firmą „Polskie Radio" oraz sprzedaż Państwowej Wytwórni Aparatów Telegraficznych i Telefonicznych szwedzkiej spółce Ericsson.

Po opuszczeniu rządu przez socjalistów Osiecki poparł nową koalicję centroprawicową kierowaną przez Wincentego Witosa. W czasie zamachu majowego w 1926 roku przebywał – razem z ministrem sprawiedliwości Stefanem Piechockim – w Poznaniu. Ich celem było przygotowanie ewentualnego przeniesienia rządu do Wielkopolski oraz organizacja zaplecza wojskowego.

Po dymisji rządu i prezydenta 15 maja 1926 roku Osiecki zajął jednoznacznie opozycyjne stanowisko wobec sanacji. Był jednym z nielicznych posłów PSL „Piast", którzy sprzeciwili się noweli sierpniowej z 1926 roku, wzmacniającej władzę wykonawczą kosztem parlamentu. Na przełomie 1926 i 1927 roku starał się o zbliżenie „piastowców" z Obozem Wielkiej Polski Romana Dmowskiego, jednak po niepowodzeniu tej koncepcji opowiedział się za współpracą z chrześcijańską demokracją.

W wyborach parlamentarnych w marcu 1928 roku Osiecki nie uzyskał reelekcji. Mimo to pozostał aktywny w ruchu ludowym. Z przyczyn taktycznych poparł udział PSL „Piast" w Centrolewie, choć jednocześnie – wspólnie z Wincentym Witosem – uczestniczył w rozmowach o utworzeniu Centroprawu. Po aresztowaniu Witosa i Władysława Kiernika, wraz z Maciejem Ratajem i Janem Dębskim, przygotowywał stronnictwo do udziału w wyborach listopadowych 1930 roku. Sam kandydował bez powodzenia do Senatu z czwartego miejsca listy państwowej. Krótko wrócił do parlamentu w 1935 roku, obejmując mandat senatora po śmierci Bolesława Limanowskiego.

W 1931 roku Osiecki był współtwórcą zjednoczenia PSL „Piast", PSL „Wyzwolenie" i Stronnictwa Chłopskiego w nowe ugrupowanie – Stronnictwo Ludowe. Zasiadał we władzach tej formacji: był członkiem Rady Naczelnej (1931–1939), skarbnikiem Naczelnego Komitetu Wykonawczego (1931), członkiem Głównej Komisji Rewizyjnej (1933–1934) oraz Głównego Sądu Partyjnego (1934–1939). Z czasem jego aktywność polityczna zaczęła wygasać. W połowie lat 30. Osiecki wycofał się z życia politycznego, rozczarowany coraz bardziej radykalnie lewicowym kierunkiem, jaki obrało Stronnictwo Ludowe – szczególnie po przyjęciu w 1935 roku programu reformy rolnej bez odszkodowania. Sympatyzował z ideą Frontu Morges – antysanacyjnego porozumienia sił centrowych i prawicowych. Dalej pozostał wiernym członkiem SL.

Obok intensywnej działalności politycznej Stanisław Osiecki odegrał kluczową rolę jako pionier polskiego ruchu turystycznego, sportowego i lotniczego. Już w okresie zaborów zaangażował się w działalność społeczną o silnym wymiarze patriotycznym – w 1906 roku wstąpił do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, a trzy lata później, w 1909 roku, został członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego (od 1920 roku funkcjonującego jako Polskie Towarzystwo Tatrzańskie). Organizacje te nie tylko propagowały rekreację i kontakt z przyrodą, ale także umacniały poczucie jedności narodowej ponad granicami trzech zaborów.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Osiecki aktywnie włączył się w tworzenie nowoczesnego ruchu sportowego. W latach 1923–1928 pełnił funkcję prezesa Zarządu Głównego Związku Polskich Związków Sportowych – federacyjnej organizacji skupiającej związki sportowe, odpowiadającej za promocję idei olimpijskiej oraz współpracę z władzami państwowymi. Przez wiele lat był również członkiem władz Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego, do którego wstąpił jeszcze w czasie zaborów. Z jego inicjatywy w 1923 roku powołano w Sejmie Międzyklubową Komisję dla Propagandy Sportu i Wychowania Fizycznego, której celem było promowanie aktywności fizycznej i sportu w społeczeństwie.

Osiecki z pasją angażował się również w rozwój polskiego lotnictwa. W latach 1925–1926 pełnił funkcję prezesa Ligi Obrony Powietrznej Państwa, organizacji zajmującej się społeczną promocją transportu lotniczego, obronności i zbiórek na cele rozwoju lotnictwa cywilnego i wojskowego. Szczególnym obszarem jego zaangażowania była jednak turystyka górska, która stanowiła jego życiową pasją. W okresie międzywojennym Osiecki był m.in. prezesem Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, a także pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego PTT w latach 1923–1932 i 1936–1937, a w latach 1932–1936 był jego prezesem. Od 1927 do 1938 roku kierował również Związkiem Polskich Towarzystw Turystycznych, federacyjną organizacją zrzeszającą regionalne stowarzyszenia turystyczne i krajoznawcze. Jednym z największych sukcesów Osieckiego w dziedzinie turystyki było doprowadzenie do budowy schroniska na Hali Gąsienicowej w Tatrach, wzniesionego w latach 1920–1925, które do dziś służy turystom.

W momencie wybuchu II wojny światowej Stanisław Osiecki przebywał w Warszawie. W pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej zaangażował się w działalność Straży Obywatelskiej, pełniącej funkcje porządkowe w stolicy – objął w niej stanowisko komendanta okręgu nr XXVI (Żoliborz-Marymont). Z inicjatywy Macieja Rataja dołączył następnie do struktur konspiracyjnego ruchu ludowego. W marcu 1940 roku został przewodniczącym Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego – organu kierującego działalnością polityczną ludowców w podziemiu. Choć jego funkcja miała w dużej mierze charakter honorowy, a realne kierownictwo spoczywało w rękach młodszych działaczy – Józefa Niećki i Józefa Grudzińskiego – Osiecki odegrał ważną rolę w organizacji zaplecza finansowego ruchu. Odpowiadał za budżet CKRL i finansowanie działalności konspiracyjnej. Aktywnie uczestniczył również w pracach Polskiego Państwa Podziemnego, biorąc udział w międzypartyjnych spotkaniach i dążąc do zacieśnienia współpracy z Armią Krajową. Jesienią 1940 roku odmówił objęcia stanowiska Delegata Rządu na Kraj, lecz w sierpniu 1942 roku był jednym z inicjatorów powierzenia tej funkcji profesorowi Janowi Piekałkiewiczowi. W strukturach CKRL Osiecki pozostał aktywny aż do wybuchu powstania warszawskiego, które przetrwał, przebywając w Podkowie Leśnej pod Warszawą.

Po zakończeniu wojny włączył się w działalność polityczną związaną z odbudową państwa. W latach 1945–1947 był posłem do Krajowej Rady Narodowej, gdzie pracował m.in. w Komisji Skarbowo-Budżetowej, Komisji Spraw Zagranicznych, Głównej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw oraz dwóch nadzwyczajnych komisjach: do opracowania regulaminu głosowania ludowego i projektu ordynacji wyborczej (w tej ostatniej pełnił funkcję drugiego wiceprzewodniczącego). W styczniu 1946 roku reprezentował Polskę jako zastępca delegata na pierwszej sesji Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych w Londynie.

Osiecki był jednym z czołowych działaczy powojennego Polskiego Stronnictwa Ludowego, pełniąc w latach 1945–1947 funkcję przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej. Już od pierwszych miesięcy po wojnie dostrzegał postępującą dominację komunistów nad życiem politycznym i państwowym. Mimo trudnych realiów, Osiecki lojalnie wspierał politykę Stanisława Mikołajczyka i pozostał wierny idei niezależnego, demokratycznego ruchu ludowego. Pomimo represji wobec działaczy PSL, z powodzeniem kandydował w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku, zdobywając mandat z okręgu bydgoskiego. Nie związał się jednak z frakcjami w partii opowiadającymi się za współpracą z komunistycznym reżimem. Po wyjeździe Mikołajczyka z kraju w październiku 1947 roku i przejęciu władzy w PSL przez działaczy podporządkowanych PZPR, Osiecki został usunięty z partii. W 1950 roku został przymuszony do zrzeczenia się mandatu poselskiego, co symbolicznie zakończyło jego karierę polityczną. W kolejnych latach żył z dala od życia publicznego, pozostając na politycznym marginesie. Mimo to, cieszył się spokojną emeryturą, zachowując do końca życia doskonałą kondycję fizyczną i umysłową.

Po odwilży październikowej 1956 roku zaczęto go honorować jako nestora ruchu turystycznego i weterana ruchu ludowego. W 1965 roku, z okazji dziewięćdziesiątych urodzin, otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – swoje pierwsze i jedyne odznaczenie państwowe. Pozostał jednak do końca życia krytyczny wobec realiów PRL.

Osiecki zmarł 12 maja 1967 roku. Został pochowany z honorami cztery dni później na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 184–IV–1). W jego pogrzebie uczestniczyli przedstawiciele władz państwowych, organizacji turystycznych i sportowych, a także działacze niezależnego ruchu ludowego – co podkreślało ponadpartyjny szacunek, jakim się cieszył.

W swojej działalności publicznej Osiecki nie był typowym działaczem partyjnym – postrzegano go raczej jako eksperta i społecznika. Był człowiekiem zamożnym i wielokrotnie wspierał z własnych środków inicjatywy społeczne oraz polityczne, zwłaszcza związane z ruchem ludowym. Ludowiec był również miłośnikiem sztuki – miał wyrafinowany gust artystyczny i pasję kolekcjonerską. W latach 1936–1937 wybudował elegancką, dwupiętrową willę na warszawskim Żoliborzu, w której z przerwami mieszkał aż do śmierci. Wcześniej, jeszcze w okresie zaborów, posiadał również willę w Zakopanem. Jego wielką pasją była turystyka i wspinaczka górska – miał na swoim koncie kilka osiągnięć taternickich. Do późnych lat życia był aktywny fizycznie: brał udział w wyprawach krajoznawczych, uprawiał wioślarstwo, łowiectwo i wędkarstwo.

Był osobą silnie związaną z rodziną. W 1898 roku ożenił się z Józefą Filipowicz herbu Pobóg (1865–1919), córką właściciela drukarni, wywodzącą się z ziemiańskiej rodziny. Mieli dwóch synów: Tadeusza (1899–1920), podchorążego Wojska Polskiego, który poległ w wojnie polsko-bolszewickiej, oraz Stefana (1902–1977) – architekta, filmowca, grafika i alpinistę. Po śmierci pierwszej żony w 1919 roku, Osiecki zawarł drugi związek małżeński z Jadwigą Filipowicz herbu Łukocz (1894–1988), również pochodzącą ze sfer ziemiańskich. Z tego małżeństwa miał dwoje dzieci: Jacka (1921–2012), inżyniera, oraz Marię (1925–2011), historyczkę sztuki i scenografkę filmową, żonę prof. ekonomii Edwarda Kuminka (1920–2003).

Pamięć o Osieckim przez długie lata pozostawała niemal zapomniana. Poznając los tego wybitnego ludowca i polityka podjąłem szereg działań na rzecz jego upamiętnienia. Przygotowałem dwie monografie wydane przez Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego - Stanisław Osiecki (1875–1967). Polityk z pasją (Warszawa 2020) oraz Stanisław Osiecki (1875–1967). Wspomnienia i relacje (Warszawa 2022). W 55. rocznicę śmierci Osieckiego w 2022 roku odbyły się koordynowane przeze mnie obchody ku czci przedwojennego ministra. Ich szczególnym wymiarem było odsłonięcie na froncie dawnego domu ludowca przy ul. Mickiewicza 38 w Warszawie tablicy pamiątkowej, która na nowo przywróciła jego postać do zbiorowej świadomości.

dr Mateusz Ratyński