Zagrożenie wolności słowa związane z ustawodawstwem dotyczącym tzw. „mowy nienawiści”

Zagrożenie wolności słowa związane z ustawodawstwem dotyczącym tzw. „mowy nienawiści”

adw. Grzegorz Górka

I. Wstęp

Mowa nienawiści jest tematem często pojawiającym się w debacie publicznej. Wolność słowa chociaż jest wartością konstytucyjnie chronioną nie ma charakteru bezwzględnego. Polskie ustawodawstwo karne penalizuje najcięższe przypadki czynów motywowanych nienawiścią. Nie sposób się nie zgodzić, że takie przypadki winny być penalizowane. Wszelkie różnicowania ludzi mające charakter dyskryminujący są godne potępienia, jednakże nie wszystkie automatycznie muszą narażać osobę głoszącą takie poglądy na reperkusje prawne. Problem może pojawić się z ustaleniem katalogu cech chronionych oraz zakresu penalizacji czynów w nie godzących, aby nie narazić się na zarzut arbitralności czy też instrumentalizacji prawa. Jest to także związane z koniecznością zachowania odpowiedniego balansu z konstytucyjną zasadą wolności słowa oraz wolności wyrażania poglądów. Wolność ta, której autor jest szczególnym zwolennikiem, pełni kluczową rolę w demokratycznym państwie prawnym mając na celu przede wszystkim ścieranie się odmiennych poglądów¹.

II. Zapobieganie dyskryminacji w prawodawstwie międzynarodowym

Przepisy prawa międzynarodowego uwzględniają zakaz dyskryminacji włączając w to także zakaz tzw. „mowy nienawiści". Obecnie obowiązujące regulacje zawarte w ustawodawstwie karnym a dotyczące mowy nienawiści mają swoją genezę w międzynarodowych konwencjach, których obowiązek implementowania do rodzimego porządku prawnego wynika z ratyfikowanych przez Polskę umów międzynarodowych: Konwencji z 1966 r. w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, która została ratyfikowana jeszcze przez Polską Republikę Ludową w 1968 roku oraz Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych Organizacji Narodów Zjednoczonych².

Samej genezy poszukiwania rozwiązań chroniących jednostki lub grupy społeczne/ mniejszości przed dyskryminacją należy poszukiwać w aktach powstałych po zakończeniu II wojny światowej. Wtedy też na kanwie doświadczeń wojennych ukształtowały się/zostały uwypuklone cechy chronione, które następnie znalazły odzwierciedlenie w międzynarodowych konwencjach. Był to okres przełomowy mający stworzyć zręby pokoju światowego poprzez rządy prawa, poszanowanie ludzi i współpracę między państwami będący jednocześnie odpowiedzią na okropności wyrządzone przez szowinizmy podczas II wojny światowej³. Pierwszym powojennym aktem prawnym⁴ mającym przywrócić czy też stworzyć nowy porządek moralny i międzynarodowy była Powszechna Deklaracja Praw Człowieka opublikowana 10 grudnia 1948 r. w Paryżu. W art. 7 tego aktu expressis verbis wyrażono zakaz dyskryminacji: „Wszyscy są równi wobec prawa i mają prawo, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, do jednakowej ochrony prawnej. Wszyscy mają prawo do jednakowej ochrony przed jakąkolwiek dyskryminacją, będącą pogwałceniem niniejszej Deklaracji, i przed jakimkolwiek podżeganiem do takiej dyskryminacji".

Po kilkunastu latach bo w 1966 r. uchwalono wspomniany już wyżej Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Podstawowych⁵, który przekładał zapisy Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka na precyzyjne zobowiązania sygnatariuszy. Art. 26 Paktu stanowi: „Wszyscy są równi wobec prawa i są uprawnieni bez żadnej dyskryminacji do jednakowej ochrony prawnej. Jakakolwiek dyskryminacja w tym zakresie powinna być ustawowo zakazana oraz powinna być zagwarantowana przez ustawę równa dla wszystkich i skuteczna ochrona przed dyskryminacją z takich względów, jak: rasa, kolor skóry, płeć, język, religia, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuacja majątkowa, urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności". Do problemu dyskryminacji odnosi się także Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 7 marca 1966 r⁶.

Jeśli chodzi o liczne, odnoszące się do analizowanej problematyki regulacje unijne współczesną najważniejszą regulacją jest: „decyzja ramowa Rady 2008/913/WSiSW z 28 listopada 2008 r. w sprawie zwalczania pewnych form i przejawów rasizmu i ksenofobii za pomocą środków prawnokarnych w której zobowiązano państwa członkowskie do uznania za przestępstwo m.in. zachowań umyślnych polegających na: 1) publicznym nawoływaniu do przemocy lub nienawiści skierowanej przeciwko grupie osób, którą definiuje się według rasy, koloru skóry, wyznawanej religii, pochodzenia albo przynależności narodowej lub etnicznej, lub przeciwko członkowi takiej grupy"⁷.

III. Zapobieganie dyskryminacji w polskim prawie konstytucyjnym

Polska Konstytucja⁸ w art. 54 zapewnia każdemu wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. Nie jest to jednak prawo bezwzględne, gdyż z drugiej strony Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej np. w art. 47 zapewnia każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym, w art. 53 zapewnia każdemu wolność sumienia i religii. Nadto art. 35 ustawy zasadniczej zapewnia szczególną ochronę obywateli polskich należących do mniejszości narodowych i etnicznych a art. 32 statuuje zasadę równości wobec prawa oraz explicite zakazu dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Aby zachować sui generis równowagę konieczne jest wartościowanie norm prawnych. Relewantnym kryterium oceny konstytucyjności i legalności stosowania norm prawnych jest zasada proporcjonalności⁹. Jest interpretowana jako obowiązek organów państwowych do stosowania środków niezbędnych do osiągnięcia celu przy minimalizacji kosztów dla obywateli. „Zasada proporcjonalności sensu stricto – nakazująca pozostawanie stopnia uciążliwości danej regulacji w odpowiedniej proporcji do wartości dobra, którego ochronie służy (przeprowadzenie tzw. ważenia dóbr in concerto)"¹⁰. Zatem na płaszczyźnie materialnej zasada proporcjonalności winna być rozumiana jako zakaz nadmiernej ingerencji, będący tak naprawdę odpowiedzią na pytanie czy nie można było osiągnąć celu przy użyciu innych środków, mniej uciążliwych dla obywatela, bo słabiej (bardziej płytko) ingerujących w sferę jego praw i wolności ? Jeżeli odpowiedź na tak zadane pytanie jest twierdząca to dana norma winna być wyeliminowana z porządku prawnego jako godząca w zasadę demokratycznego państwa prawnego¹¹.

IV. Zagrożenia wolności słowa w przepisach Kodeksu karnego oraz wpływ proponowanej nowelizacji na konstytucyjne gwarancje

Próby nowelizacji Kodeksu karnego w zakresie przestępstw z nienawiści były już uprzednio podejmowane. Wskazać należy chociażby na podjętą próbę nowelizacji w 2014 roku mającą na celu rozszerzenie katalogu cech chronionych poprzez dopuszczenie się dyskryminacji z uwagi na płeć, tożsamość płciową, wiek, niepełnosprawność oraz orientację seksualną (zmiany art. 119 k.k., art. 256 k.k., i art. 257 k.k.)¹². Swoje uwagi do projektu przedstawiło także Biuro Studiów i Analiz Sądu Najwyższego podkreślając, że: „projekt pomija szereg równie istotnych możliwych znamion dyskryminujących, takich jak choroba psychiczna, AIDS, uzależnienie od alkoholu lub środków odurzających, otyłość czy bezdomność, do czego można dodać także poglądy polityczne i sytuację majątkową"¹³. Ostatecznie przedmiotowa nowelizacja w zakresie tych czynów nie weszła do porządku prawnego.

Za przepisy dotyczące mowy nienawiści uznać należy następujące przepisy ustawy karnej: „Art. 119 § 1 k.k. stanowi: „Kto stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec grupy osób lub poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5". Art. 256 § 1 k.k. brzmi: „Kto publicznie propaguje nazistowski, komunistyczny, faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3". Art. 257 k.k. stanowi: „Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3"¹⁴.

W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku - II Wydział Karny z dnia 30 października 2014 r. II AKa 221/14 Sąd ten podkreśla: „Używanie przemocy, groźby bezprawnej lub znieważanie wyłącznie z powodu czyjejś przynależności narodowej, etnicznej, rasowej albo wyznaniowej nie może znajdować żadnego racjonalnego i powszechnie akceptowanego wytłumaczenia. Jest to w rozumieniu art. 115 § 21 KK działanie bez powodu, względnie z oczywiście błahego powodu. Kwalifikacja czynu z art. 119 § 1 KK lub z art. 257 KK nie wyklucza zastosowania przepisu art. 57a § 1 KK".

Motywowane nienawiścią mogą być także przestępstwa przeciwko czci takie jak znieważenie, zniesławienie, naruszenie nietykalności cielesnej. Osoby, które poczuły się dotknięte bądź skrzywdzone, których dobra osobiste zostały naruszone mogą posiłkować się właśnie tym rodzajem ochrony przed dyskryminacją występując bądź na drogę prywatnoskargową bądź też korzystając z ochrony dóbr osobistych zapewnionej przez przepisy Kodeksu cywilnego. Czyny te są skierowane odpowiednio przeciwko czci wewnętrznej i zewnętrznej, które uosabiają takie wartości jak honor, szacunek, poważanie, dobre imię. Czyny te jednak niekoniecznie motywowane są nienawiścią stąd też autor wspomina o nich jedynie subsydiarnie. Jednakże wątpliwym oraz w ocenie autora nieproporcjonalnym jest możliwość wymierzenia za nie kary bezwzględnego pozbawienia wolności¹⁵.

Analizując ustawowe znamiona tzw. mowy nienawiści wskazać należy na groźby, stosowanie przemocy, nawoływanie do nienawiści czy znieważenie osoby lub grupy osób ze względu na pewną swoistą cechę tj. przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości a w przypadku czynu z art. 119 k.k. również stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej z powodu przynależności politycznej. Nienawiść oznacza silne uczucie wrogości, niechęci do kogoś. Nie jest ona jednoznaczna z lekceważeniem czy nawet pogardą, choć te ostatnie mogą stanowić manifestację nienawiści¹⁶. Nawoływanie oznacza wzywanie do czegoś, zachęcanie, nakłanianie¹⁷.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lutego 2019 r. (IV KK 38/18, KZS 2019, Nr 9, poz. 16) podkreśla: „Przykładem ograniczenia wolności wypowiedzi, ze względu na przesłankę porządku publicznego, jest unormowanie przepisu art. 256 § 1 KK. Przestępstwo to mieści się w obszarze określonym jako mowa nienawiści (…). Pod tym pojęciem powszechnie rozumie się wypowiedzi i wizerunki lżące, wyszydzające i poniżające grupy i jednostki z powodów całkowicie lub po części od nich niezależnych, a także przynależności do innych naturalnych grup społecznych, przy czym grupy naturalne to takie których się nie wybiera, udział w jednych determinowany jest biologicznie (płeć, kolor skóry), w innych społecznie, jak przynależność etniczna, religijna, język".

W ostatnim okresie po raz kolejny pojawiły się próby rozszerzenia katalogu cech dyskryminujących, których naruszenie miałoby prowadzić do zastosowania przepisów ustawy karnej. Przedmiotowe zmiany zostały objęte projektem ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny skierowanej do Marszałka Sejmu dnia 27 listopada 2024 r¹⁸. Nowelizacja była złożona jedynie z dwóch artykułów. W nowelizacji zastosowano zmiany z zakresie: 1. art. 53 § 2a pkt 6 k.k. (art. 1 pkt 1 ustawy nowelizującej); 2. art. 119 § 1 k.k. (art. 1 pkt 2 ustawy nowelizującej); 3. art. 256 § 1 k.k. (art. 1 pkt 3 ustawy nowelizującej); 4. art. 257 k.k. (art. 1 pkt 4 ustawy nowelizującej). Novum było dodanie czterech nowych przesłanek dyskryminacyjnych do k.k.: „niepełnosprawności, wieku, płci lub orientacji seksualnej" oraz eliminacji zaimka „jej" z art. 53 § 2a pkt 6, art. 119 § 1 i art. 257 k.k¹⁹.

Dodatkowo w ramach projektu przewidziano m.in. zmianę art. 119§ 1 k.k. i art. 257 k.k., która miała polegać na zamianie zwrotu „z powodu jej przynależności" na zwrot „w związku z przynależnością". Sformułowanie "z powodu jej przynależności" wymaga od osoby pokrzywdzonej bycia częścią mniejszości (np. etnicznej) – wskazuje to zaimek "jej". Natomiast sformułowanie "w związku z przynależnością" nie zawiera już tego zaimka oraz jest szerszym pojęciem. Zatem zaprezentowane w nowelizacji zmiany nie dookreślają jednak, o czyją przynależność chodzi. Zatem co może budzić duże wątpliwości przepisy mogłyby być stosowane nie tylko osób przynależących do określonej z wymienionych grup/mniejszości, ale i w sytuacji, w której sprawca podjął działanie w stosunku do osób nieposiadających takich cech. Zgodnie z przyjętym zapisem, przykładowo, znieważenie osoby odmiennej rasy lub orientacji seksualnej nawet w sytuacji, gdy rasa lub orientacja seksualna nie były powodem znieważenia.

Próba wprowadzenia przedmiotowych zmian została także dostrzeżona przez Prezydenta RP, który w trybie art. 122 ust. 3 Konstytucji, zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności przedmiotowej nowelizacji ustawy z Konstytucją. Trybunał uznał także, że: „w ustawie nowelizującej wprowadzono nowe przesłanki, wyrażone za pomocą pojęć wieloznacznych, których ustawodawca zdecydował się nie definiować. Z tego też względu Trybunał Konstytucyjny uznał, że zaskarżona regulacja nie odpowiadała wymogom wynikającym z zasady nullum crimen sine lege certa". Trybunał Konstytucyjny konkludując wskazał, że prawo karne to ostateczny środek polityki państwa, mający na celu ochronę dóbr prawnych. Skonfrontował także regulacje z testem proporcjonalności finalnie wskazując na naruszenie przez nie istoty wolności słowa oraz nierozerwalnie związane z całą ustawą. Trybunał w związku z tym skonstatował, że Prezydent jest obowiązany odmówić podpisania ustawy nowelizującej²⁰.

Autor niniejszego opracowania w swojej pracy miał okazję być obrońcą oskarżonego o popełnienie przestępstw z art. 256 § 1 k.k. i art. 257 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Był on autorem wpisu na portalu Onet.pl: „Tokarczuk to Ukrainka, tak samo jak Arleta Bojke, Maria Stefan czy Tomasz Lis (Lisienko) - wszyscy zadomowieni w mediach doskonale wypełniają swoją rolę jaką jest szkalowanie Polski i Polaków. Ukry_ to mendy". Osobą dotkniętą ww. wpisem poczuła się Pani Olga Tokarczuk. Sprawa zawisła ostatecznie w Sądzie Rejonowym w Otwocku. Nie mniej jednak konieczne okazało się umorzenie postępowania, gdyż Pan I. P. zmarł nie doczekawszy zakończenia procesu.

W ocenie autora, abstrahując od braku znamion strony przedmiotowej i podmiotowej czynu zabronionego, z uwagi na brak cechy posiadanej przez Panią Olgę Tokarczuk tj. bycia osobą narodowości ukraińskiej mogłoby co najwyżej zachodzić karalne usiłowanie nieudolne występku z art. 257 k.k. ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego²¹. Po zmianie regulacji w przypadku wejścia zmian w życie i rozszerzenia odpowiedzialności karną poprzez zastąpienie znamienia strony podmiotowej „z powodu jej przynależności" pojęciem „w związku z przynależnością", skutkowałoby tym, że przypisanie sprawstwa za dokonanie przestępstwa z art. 119 § 1 k.k. i art. 257 k.k. byłoby możliwe.

V. Podsumowanie

Wolność słowa jest wartością konstytucyjną i może być ograniczona tylko w wyjątkowych przypadkach. Dodatkowo sama mowa nienawiści nie posiada definicji legalnej zatem przepisy ją ograniczające winny być precyzyjne oraz należycie dookreślone. Nie było tak w przypadku omawianej nowelizacji. Dyskryminacja z jakiejkolwiek przyczyna powinna być piętnowana, jednakże nie implikuje to automatycznego zastosowania przepisów ustawy karnej. Prawo karne nie powinno chronić przed każdą krytyką czy kontrowersją, lecz jedynie przed rzeczywistymi przypadkami nienawiści i przemocy. Tylko w taki sposób spełni swoją rolę bez narażania się na zarzuty o brak proporcjonalności regulacji. Wolność słowa to nie tylko wolność wyrażania poglądów czy wolność debaty ale również wolność ekspresji, działalności artystycznej, twórczości. Nadmierne ich ograniczenie, w dodatku niejasnymi normami, może prowadzić do auto/cenzury, wywołać efekt mrożący a w konsekwencji doprowadzić do ograniczenia debaty publicznej z obawy na możliwość popełnienia przestępstwa, tym bardziej, że nowelizacja mogła godzić także w wypowiedzi, których zamiarem nie była dyskryminacja.

adw. Grzegorz Górka

¹ Przepisy dotyczące tzw. mowy nienawiści zostały umiejscowione w Rozdziale XVI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (dalej: k.k.), obejmującym przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne oraz Rozdziale XXXII Kodeksu karnego: „Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu" co wskazuje, że penalizowane zachowania mogą stanowić dla porządku i pokoju całego państwa.

² Dorosiński R. Opinia na temat rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy- Kodeks karny (druk sejmowy nr 876). https://ordoiuris.pl/analiza/opinia-na-temat-rzadowego-projektu-ustawy-o-zmianie-ustawy-kodeks-karny-druk-sejmowy-nr-876/ (dostęp 22 listopada 2025 r.)

³ Zob. szerzej Puppinck G. Degeneracja prawa człowieka, Kraków 2021 r. s. 19-26.

⁴ Warto także nadmienić o art. 13 podpisanej dnia 26 czerwca 1945 r. Karcie Narodów Zjednoczonych, która jednakże explicite nie posługiwała się pojęciem dyskryminacji : „Zgromadzenie Ogólne inicjuje badania i udziela zaleceń w celu: rozwijania współpracy międzynarodowej w dziedzinie politycznej i popierania postępowego rozwoju prawa międzynarodowego i jego kodyfikacji, rozwijania współdziałania międzynarodowego w dziedzinie gospodarczej, społecznej, kulturalnej, oświaty i ochrony zdrowia oraz ułatwiania, by wszyscy bez różnicy rasy, płci, języka lub wyznania korzystali z praw człowieka i podstawowych wolności. Zob. https://www.unic.un.org.pl/dokumenty/karta_onz.php (dostęp 22 listopada 2025 r.)

⁵ Powszechna Deklaracja Praw Człowieka https://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja.php (dostęp 22 listopada 2025 r.)

⁶ Art. 20 ust. 2 Paktu stanowi: „Popieranie w jakikolwiek sposób nienawiści narodowej, rasowej lub religijnej stanowiące podżeganie do dyskryminacji, wrogości lub gwałtu, powinno być ustawowo zakazane."

⁷ Dorosiński R. Opinia na temat rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy- Kodeks karny (druk sejmowy nr 876). https://ordoiuris.pl/analiza/opinia-na-temat-rzadowego-projektu-ustawy-o-zmianie-ustawy-kodeks-karny-druk-sejmowy-nr-876/ (dostęp 22 listopada 2025 r.)

⁸ Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. https://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htm (dostęp 22 listopada 2025 r.)

⁹ Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustalane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

¹⁰ Bojke J. Rola zasady proporcjonalności w wykładni przepisów prawa karnego materialnego. Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2015/1 „Z zagadnień prawa karnego", red. S. Żółtek s. 108-109. https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/3dc6ec62-37ca-4a97-888b-db796f5a36c7/content (dostęp 21 listopada 2025 r.)

¹¹ Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 kwietnia 1995 r. Sygn. akt K. 11/94.

¹² Projekt ustawy o zmianie ustawy- Kodeks karny druk sejmowy nr 2357) https://orka.sejm.gov.pl/Druki7ka.nsf/0/AF063793536190B7C1257CD100309301/%24File/2357.pdf (dostęp 22 listopada 2025 r.)

¹³ Muzalewski M. Gender wkrada się także do prawa karnego, 2014 r. https://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/801686,gender-wkrada-sie-do-prawa-karnego.html (dostęp 22 listopada 2025 r.)

¹⁴ Przepisy dotyczące tzw. mowy nienawiści zostały umiejscowione w Rozdziale XVI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (dalej: k.k.), obejmującym przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne oraz Rozdziale XXXII Kodeksu karnego: „Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu" co wskazuje, że penalizowane zachowania mogą stanowić dla porządku i pokoju całego państwa.

¹⁵ Sosnowska M. Relacje pomiędzy przestępstwem zniesławienia a przestępstwem zniewagi-zagadnienia wybrane. NOWA KODYFIKACJA PRAWA KARNEGO. Tom XXV AUW No 3165 Wrocław 2009 s. 49-50.

¹⁶ E. Sobol (red.), Mały słownik, s. 498.

¹⁷ E. Sobol (red.), Mały słownik, s. 486.

¹⁸ Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk sejmowy nr 876) https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/0/9AE968A71B6305E7C1258BE7004EABD5/%24File/876.pdf (dostęp 22 listopada 2025 r.)

¹⁹ Pierwotny projekt nowelizacji przewidywał także przesłankę związanej z tożsamością płciową. Zob. szerzej Sobczak K. Tożsamość płciowa nadal z ograniczoną ochroną przed mową nienawści, 2014 r. https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/tozsamosc-plciowa-a-zmiany-w-zakresie-mowy-nienawisci,530385.html (dostęp 22 listopada 2025 r.)

²⁰ Przesłanki penalizacji mowy nienawiści https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/przeslanki-penalizacji-mowy-nienawisci-5 (dostęp 22 listopada 2025 r.)

²¹ B. Gadecki (red.), Kodeks karny. Art. 1–316. Komentarz do art. 257 k.k., Warszawa 2023 r.